Archiwum - Słowo na dziś

19.01.2018
Rena Mirecka

właśc. Irena Kądziołka (ur. 1934), aktorka. Urodzona we Francji, w rodzinie polskich robotników, powróciła do kraju w 1939. W roku 1952, po ukończeniu Państwowego Liceum Administracyjno-Handlowego w Brzesku, rozpoczęła studia na Wydziale Handlowym Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Krakowie. Porzuciwszy je wiosną 1953, w lipcu tego roku zdała egzaminy do Państwowej Wyższej Szkoły Aktorskiej w Krakowie, gdzie studiowała m.in. u Haliny Gallowej. Będąc na ostatnim roku studiów przybrała pseudonim Mirecka (wystąpiła pod nim po raz pierwszy 9 XII 1956 jako Celia w przedstawieniu dyplomowym Jak wam się podoba Williama Shakespeare'a). Po uzyskaniu w lipcu 1957 dyplomu aktorskiego zatrudnia się na sezon 1957/58 w zespole Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Imprez Teatralnych i Widowiskowych w Krakowie. W czerwcu 1959 została zaangażowana do Teatru 13 Rzędów w Opolu, którego aktorką była bez przerwy aż do jego rozwiązania w roku 1984, występując we wszystkich jego przedstawieniach. Grała kolejno: Śmierć w Orfeuszu, Ewę w Kainie, Wielką Niewiadomą w Kabarecie Błażeja Sartra, Damę w Misterium buffo, rolę tytułową w Siakuntali, Zosię w Dziadach, Nastazję Filipowną w Idiocie (na zmianę z Ewą Lubowiecką), Laurę i Czarownicę w Kordianie, Rebekę-Kasandrę w Akropolis, żeńskiego Mefista w Tragicznych dziejach doktora Fausta, Ofelię w Studium o Hamlecie, Feniksanę w Księciu Niezłomnym oraz Marię Magdalenę (wraz z Mają Komorowską) w Ewangeliach i (na zmianę z Elizabeth Albahacą) w Apocalypsis cum figuris. Brała też udział we wszystkich programach Estrady Publicystycznej. Pełniła ponadto funkcję asystenta reżysera przy Misterium buffo, Siakuntali (wraz z Antonim Jahołkowskim), Dziadach, Idiocie i Kordianie. W czasie prac warsztatowych była odpowiedzialna za plastykę ruchu. Gdy Teatr 13 Rzędów zaczął zdobywać międzynarodową sławę, Mirecka należała obok Cieślaka do aktorów prezentujących w czasie pokazów elementy treningu (m.in. w Nancy w kwietniu 1964 i maju 1965). Na początku lat 70. nie należała do grupy pracującej nad projektami parateatralnymi, ale oprócz występów w znajdujących się w repertuarze przedstawieniach, prowadziła własne prace warsztatowe i artystyczne. Od listopada 1972 do lutego 1973 wraz ze Zbigniewem Cynkutisem i grupą aktorów Teatru im. Juliusza Osterwy w Lublinie przygotowała zdarzenie teatralne Jałowa według Yermy Federica Garcii Lorki (premiera 16 II 1973). W styczniu i lutym 1974, w tym samym teatrze i również we współpracy z Cynkutisem pracowała nad zdarzeniem Arka. W pierwszej połowie lat 70. prowadziła liczne warsztaty i staże, najczęściej we współpracy z Cynkutisem i Stanisławem Scierskim (Paryż, XI 1973, Australia, V–VI 1974) oraz Antonim Jahołkowskim (Pontedera, XI–XII 1975; Opole I – II 1976). Od 1976 wraz z Zygmuntem Molikiem i Antonim Jahołkowskim brała udział w kolejnych warsztatach z cyklu Acting Therapy (m.in. La Tenaille, V–VII 1976; Nowy Jork, III 1977, Hamilton, IV 1977; Lozanna, V 1977; Berkley, X–XI 1977; Bordeaux, II–III 1978). W roku 1979 należała do zespołu realizującego przedsięwzięcie parateatralne Drzewo ludzi, a w roku 1981 wzięła udział w pracy zbiorowej Thanatos polski. Inkantacje. Po ogłoszeniu stanu wojennego prowadziła liczne staże w Polsce i za granicą (Włochy, Niemcy, Francja, Wielka Brytania), przy czym od roku 1983 realizowała wyłącznie własne projekty i warsztaty, rozwijając stopniowo oryginalną wersję praktyk parateatralnych. Była sygnatariuszką aktu samorozwiązania Teatru Laboratorium ogłoszonego 28 stycznia 1984. W latach następnych prowadziła we współpracy z Ewą Benesz i Mariuszem Sochą warsztaty i przedsięwzięcia teatralne i parateatralne, częściowo realizowane w ramach cykli Be here, now... TOWARDS oraz THE WAY TO THE CENTRE. Odbywały się one przede wszystkim we Włoszech, ale także we Francji, Grecji, Izraelu, Hiszpanii, Kolumbii, Niemczech i Polsce. W roku 1993 wraz z Ewą Benesz założyła International Centre of Work Prema Sãyi na Sardynii, kontynuując w następnych latach prace parateatralne, należące głownie do cyklu NO IT'S THE FLIGHT . Od roku 2000 współpracuje stale z Ośrodkiem Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu (obecnie Instytut im. Jerzego Grotowskiego), gdzie prowadzi laboratorium The Way, a od roku 2010 KARAWANA, realizowane także we Włoszech.


Źródło: Encyklopedia na www.grotowski.net


18.01.2018
Efekt obcości, V-effekt

Termin związany z koncepcją teatru epickiego B. Brechta, oznaczający przeciwne iluzji oddziaływanie przedstawienia na widzów, polegające na budzeniu krytycznego dystansu i inspirowanie do samodzielnego myślenia, wywołane dzięki dostrzeżeniu niezwykłości faktów i procesów uznawanych często za oczywiste (stąd inne tłumaczenie: efekt osobliwości). Efekt obcości ma być obecny w postawie wszystkich twórców przedstawienia, zwłaszcza aktorów, dążących nie do przyjęcia określonego punktu widzenia i utożsamienia się z nim, lecz do ukazania rzeczywistości w całej jej złożoności i problematyczności. Techniki budzenia efektu obcości rozwinął w 2 poł. XX wieku A. Boal (tzw. „teatr uciśnionych").


ak
Źródło: Słownik teatru


17.01.2018
Jakub Glikson

(1846-1930), dyrektor i dzierżawca teatrów, także aktor, występował w rolach epizodycznych we własnych teatrach. Dzierżawa przez Jakuba Gliksona sceny w Krakowie zakończyła się w 1893 roku glośnym skandalem, ponieważ okazało się, iż obok przedsiębiorstwa teatralnego dyrektor prowadzi także jaskinię hazardu. Przez następne lata pracował jako kierownik administracyjny teatru we Lwowie. Jeden z pierwszych mieszkańców Domu.


Źródło: G. Michalik, "Hamlet w stanie spoczynku. Rzecz o Skolimowie"


 


16.01.2018
Instalacja

(fr. installation, ang. installation, niem. Installation, hiszp. instalación, ros. ycmaнoвкa)

Forma wyrazu plastycznego, jaką jest instalacja, stanowi z samej swej natury przeciwieństwo przedstawienia teatralnego jako przekazu opartego na ustawicznej zmienności obrazów i znaków. Jednakże to właśnie statyczność instalacji zdaje się pociągać twórców teatralnych, którzy poszukują nowego rodzaju kontaktu z widzem i nowego typu relacji między przekazem artystycznym i odbiorcą: kiedy przedmioty zostaną już „zainstalowane", a ich twórcy są nieobecni, przybywa widz, któremu pozostawia się swobodę patrzenia i przemieszczania oglądanych rzeczy.

ak

Źródło: Słownik terminów teatralnych


15.01.2018
Kalambur

wrocławski teatr studencki założony przez Bogusława Litwińca, z czasem przekształcony w Akademicki Ośrodek Teatralny Kalambur, będący organizatorem międzynarodowego Festiwalu Teatru Otwartego (1967-1993), wydawcą literatury teatrologicznej, promotorem debiutów poetyckich i dramatycznych. Pierwszy spektakl dał Kalambur w 1958, a do najciekawszych realizacji tego teatru zalicza się "Szewców" Stanisława Ignacego Witkiewicza (1965), "Dobrodzieja złodziei" Karola Irzykowskiego (1967) oraz cykl spektakli poetyckich: "Dwunastu" Aleksandra Błoka, "Futurystykon" złożony z tekstów futurystów i "W rytmie słońca" Urszuli Kozioł.


Źródło: http://www.aict.art.pl/


13.01.2018
Irena Burawska-Kesling

(1922-2007), aktorka związana z teatrami łódzkimi. Stworzyła też wiele drugoplanowych ról w filmach i spektaklach Teatru Telewizji. Już po przejściu na emeryturę teatralną występowała nadal w epizodach. W Skolimowie zamieszkała w 2006 roku.


Źródło: G. Michalik, "Hamlet w stanie spoczynku. Rzecz o Skolimowie"


12.01.2018
Józefa Gwiżdż-Bielska

(1882-1964), śpiewaczka, aktorka. Ze względu na datę śmierci i podobieństwo nazwisk trudno wykluczyć, że figurująca na kartach listy wypominków Józefina Bilska to w rzeczywistości właśnie Józefa Gwiżdż-Bielska, Była artystką operetek i teatrów muzycznych Warszawy, Kijowa i Charkowa. Występowała również m.in. w stołecznej Filharmonii oraz na deskach teatrów moskiewskich i petersburskich. Związana przez wiele lat z Wincentym Rapackim (synem). Do Skolimowa przybyła w 1946 roku.


Źródło: G. Michalik, "Hamlet w stanie spoczynku. Rzecz o Skolimowie"


11.01.2018
Soliloquium (łac.)

Dosłownie 'rozmowa z samym sobą', rodzaj monologu, dłuższa wypowiedź postaci samotnej, niezwracającej się do żadnego realnego adresata, lecz prowadzącej na głos dyskusję wewnętrzną. Stanowi szczególny przypadek ukazania "myśli w działaniu". Najsłynniejszym soliloquium teatru światowego jest monolog "Być albo nie być" z Hamleta Williama Shakespeare'a.


Źródło: Słownik teatru


10.01.2018
Qui pro quo

Chwyt dramaturgiczny i teatralny polegający na omyłkowym wzięciu jednej osoby za drugą lub też fałszywym rozpoznaniu sytuacji. Stosowany przede wszystkim w komedii i farsie, może także pojawić się w funkcji pomyłki tragicznej.


Źródło: Słownik Teatru


09.01.2018
Velarium

Velarium, [welarium] (łc.) staroż. rodzaj rozpinanej zasłony nad amfiteatrem dla osłonięcia widzów przed żarem słonecznym.


Słownik teatru


08.01.2018
DUSE ELEONORA

(1858-1924), aktorka włoska o międzynarodowej sławie, ugruntowanej dzięki występom gościnnym w wielu krajach. Słynęła jako odtwórczyni ról szekspirowskich, m.in. Julia w „Romeo i Julii" i Kleopatra w „Antoniuszu i Kleopatrze"; wysoko ceniono jej role tytułowe w „Norze" Ibsena i w „Damie kameliowej" Aleksandra Dumasa.


Źródło: http://www.aict.art.pl/


06.01.2018
Helena Bortnowska-Przyłęcka

(1918-2004), aktorka, śpiewaczka, związana z operetką i teatrami muzycznymi Warszawy. Celowała w rolach komediowych w spektaklach muzycznych. W Skolimowie od 2001 roku.


Źródło: G. Michalik, "Hamlet w stanie spoczynku. Rzecz o Skolimowie"


05.01.2018
Moliere

(Molier) Właściwie Jean Baptiste Poquelin, urodził się15 stycznia 1622 w Paryżu, zmarł 17 lutego 1673 również w Paryżu. Uważany za najwybitniejszego komediopisarza w historii literatury francuskiej, aktor, dyrektor teatru. Pochodził z rodziny mieszczańskiej, ukończył studia prawnicze, jednak pracy w zawodzie nigdy nie podjął. W 1643 r. założył w Paryżu wspólnie z Magdaleną Bejart Illustre Théâtre, wędrowną trupę, która wystawiała zapomniane farsy średniowieczne oraz włoskie commedia dell'arte. Gdy zespół zbankrutował, Molière został uwięziony za długi. Po wyjściu na wolność kontynuował życie wędrownego aktora aż do 1658 r., kiedy to jego trupa wróciła do Paryża. W 1659 roku wystawił tam swoją komedię „Pocieszne wykwintnisie”, która odniosła ogromny sukces, wzbudzając przychylność króla Ludwika XIV. Molière wierzył w skuteczność nauczania ze sceny. Komedie jego odznaczają się niezwykłą różnorodnością i najwyższymi walorami artystycznymi. Uprawiał tzw. wielką komedię, widowiska farsowe, komedię heroiczną i komediobalet. Połączył w nich tradycję rodzimej farsy ludowej z elementami włoskiej commedia dell’arte i klasycznej sztuki komicznej (Arystofanes i Plaut). Prezentując galerię wiecznych typów ludzkich, dawał zarazem satyryczny obraz francuskiej obyczajowości XVII w. – ośmieszał salonową przesadę („Pocieszne wykwintnisie”, wyst. 1659), niezrozumienie życia rodzinnego („Szkoła mężów”, wyst. 1661, „Szkoła żon”, wyst. 1662), hipokryzję i zakłamanie dewotów („Świętoszek”, wyst. 1664), wielkopańską pozę arystokratów („Don Juan”, wyst. 1665), okrutną pogardę światowców wobec uczciwych i prostolinijnych („Mizantrop”, wyst. 1666), manię gromadzenia bezużytecznych bogactw („Skąpiec”, wyst. 1668). Molière przepoił swą twórczość głębokim humanizmem – mimo goryczy i pesymizmu wierzył w rozum ludzki i zdolność przezwyciężania zła oraz opowiadał się za wolnym i godziwym wyborem własnej drogi. Zmarł na scenie podczas wystawiania sztuki „Chory z urojenia”. W trakcie czwartego przedstawienia komedii Molière przeżył zapaść, gdy odgrywał scenę śmierci Chorego, a wkrótce po tym zmarł. Jego prochy spoczywają na cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu. Najważniejsze sztuki Moliera: Wartogłów (1653) Zwady miłosne (1656) Pocieszne wykwintnisie (1659) Rogacz z urojenia (1660) Natręty (1661) Szkoła mężów (1661) Szkoła żon (tytuł oryginału L'école des femmes) (1662) Improwizacja w Wersalu (1663) Świętoszek (tytuł oryginału: "Tartuffe, ou l'Imposteur") (1664) Don Juan (1665) Lekarz mimo woli (1666) Mizantrop (1666) Grzegorz Dyndała (1668) Skąpiec (1668) Pan de Pourceaugnac (1669) Mieszczanin szlachcicem (1670) Szelmostwa Skapena (1671) Uczone białogłowy (1672) Chory z urojenia (1673) Wikipedia (Oprac. rk)


31.12.2017
Choreografia

(fr.choréographie, ang. choreography, niem. Choreographie, hiszp. Coréografia, ros. хореография) 1. Sztuka komponowania tanecznych układów ruchowych i gestycznych. 2. Całość układów w widowisku tanecznym lub w balecie. 3. Notacja graficzna tychże układów. W dzisiejszej praktyce tworzenia widowisk zacierane bywają granice między teatrem dramatycznym a spektaklem śpiewanym, tanecznym, mimicznym itp. Równie ważne stają się w niej słowo, wypowiadane i jego melodyka, co cała „choreografia” ruchu zaprojektowana przez inscenizację gra aktora, ruch sceniczny i cała kombinacja układów znaczących stanowią realizację z góry założonego planu choreograficznego. W tym znaczeniu choreografia widowiska dotyczy gestyki i przemieszczeń na scenie aktorówrytmu przedstawienia, synchronizacji słowa i gestu – a więc całościowego opracowania działań aktorskich na scenie. Inscenizacja nie polega na odwzorowaniu zwykłych ruchów i zachowań z życia codziennego. Jest ona ich stylizacją, uczytelnia je i harmonizuje, ustala ich współzależność i sens, jaki ma być przekazany widzowi, jest ich odbiciem „schoreografizowanym” tworzącym w ten sposób tekst widowiskowy. Brecht, którego trudno podejrzewać o estetyzm, podkreśla wagę takiego przekształcenia i zmiany proporcji, jakie przynosi sceniczna stylizacja realności: „Jeżeli sztuka odzwierciedla życie, to posługuje się szczególnymi zwierciadłami. [...] W każdym razie teatr, który wszystko zawdzięcza gestowi, nie może obejść się bez choreografii. Efekt obcości daje już elegancja ruchów i wdzięk ugrupowania, a wynalazki pantomimiczne wyświadczają wielka pomoc fabule” (Brecht 1955: § 73). Niektóre zespoły teatralne przykładają szczególną wagę do harmonijnego zespolenia tańca i ruchu scenicznego oraz choreograficznego oddania przez gest największych subtelności tekstu.


Źródło: Patrice Pavis, „Słownik terminów teatralnych”


30.12.2017
Bohdan Korzeniewski

(1905-1992), reżyser, kierownik literacki teatru, eseista i recenzent teatralny. Wykładowca PIST, a po wojnie PWST. Jako reżyser zasłynął maestrią spektakli molierowskich (m.in. "Don Juan", 1950) i fredrowskich (m.in. "Mąż i żona", 1949, "Zemsta", 1953). Przez wiele lat (od 1958) współredagował ze Zbigniewem Raszewskim "Pamiętnik Teatralny". Autor książki "O wolność dla pioruna w teatrze" (1973), w której potwierdzał swoją wiarę w teatr zrodzony "z istotnej potrzeby twórczej".


Źródło:http://www.aict.art.pl/


Music - hall

Typ rozrywkowych przedstawień rewiowych, łączących występy muzyczne, skecze i popisy taneczne. Podobnie jak kabaret, powstał z występów organizowanych przez właścicieli lokali gastronomicznych dla przyciągnięcia klientów. Rosnąca popularność tych popisów doprowadziła do wykształcenia się autonomicznych przedstawień wystawianych w specjalnych budynkach, zwanych music - hallami. W XIX-wiecznej Angli music - hall stanowił najpopularniejszą rozrywkę, a jego cechą charakterystyczną było, to, że fikcyjna postać, grana przez różnego typu artystów (aktorów, tancerzy, piosenkarzy), była rozpoznawana natychmiast, dzięki charakteryzacji i kostiumowi.

ak
Źródło: Słownik teatru


Katharsis

W "Poetyce" Arystotelesa to główny cel i efekt wywoływany przez tragedię, która ma wzbudzić litość i trwogę, a następnie doprowadzić do ich oczyszczenia. Niejednoznaczność sformułowania Arystotelesa stała się źródłem rozmaitych interpretacji, w wyniku których pojęcie katharsis zyskiwało dodatkowe znaczenia, stając się z czasem synonimem wszelkiego typu silnych wrażeń psychicznych wywoływanych przez sztukę. Spośród wielu nowożytnych propozycji interpretacyjnych najważniejsze wydają się stworzone przez G.E. Lessinga (interpretacja etyczna- przez wzbudzenie litości dla losu osoby podobnej do nas i trwogi związanej ze spadającą na nią karą katharsis zachęca do zachowania umiaru), F. Schillera (katharsis jako lekcja wolności moralnej), J.W. Goethego (interpretacja estetyczna wiążąca katharsis z "pojednawczym zaokrągleniem" właściwym każdemu dramatowi), J. Bernaysa (interpretacja historyczno- medyczna uznająca katharsis za pojęcie związane z antyczną terminologią medyczną i oznaczające usunięcie nagromadzonych w nadmiarze emocji) oraz J. Croissanta (interpretacja antropologiczna wiążąca katharsis z transem wzbudzanym w celach terapeutycznych).


29.12.2017
EICHLERÓWNA IRENA

(1908-1990), wybitna aktorka polska; po ukończeniu kursu aktorskiego przy konserwatorium warszawskim (1929) występowała na scenach Wilna, Krakowa i Lwowa, a następnie Warszawy (1934). Stworzyła wiele kreacji "królewskich", m.in. Kleopatry w „Kleopatrze" Cypriana Norwida. Podczas wojny przebywała we Francji, gdzie zdobyła przydomek "polskiej Duse". Jej fascynujący głos, jego specyficzna melodia, hieratyczność gestu, egzotyczna uroda nadawały granym przez nią postaciom szczególny wymiar (między świętością i zbrukaniem). Po wojnie związana z Teatrem Narodowym, gdzie zagrała m.in. Marię Stuart, Marię Tudor i Agrypinę. Do jej największych osiągnięć należała tytułowa rola markietanki w „Mutter Courage" Bertolta Brechta (1963) i Zapolskiej w faktomontażu „Ta Gabriela" (1977).


Źródło: http://www.aict.art.pl/


Hamartia

(gr. - błąd)
W tragedii greckiej fałszywe rozpoznanie i ocena sytuacji przez bohatera, obciążające go winą tragiczną i prowadzące do „katastrofy". Bohater nie popada w nieszczęście przez swą podłość i nikczemność, lecz ze względu na jakieś zbłądzenie" (Arystoteles).
Hamartia jest jest w istocie pojęciem wieloznacznym: jego znaczenie „obejmuje zarówno winę tragiczną, rozumianą jako wynik szaleństwa zesłanego zesłanego przez bogów i prowadzącego bohatera (hamatrión) w sposób nieunikniony do zbrodni, jak i winę powstałą w wyniku czynów bohatera działającego świadomie i bez przymusu (adikón)" (Vernant, Vidal-Naquet).


ak
Źródło: Słownik terminów teatralnych


 


Słuchowisko

Utwór literacki o konstrukcji zbliżonej do dramatu przeznaczony do realizacji radiowej. Z dramatem łączy go przede wszystkim charakter fabularny oraz przewaga dialogu, przy czym słuchowisko czasem rezygnuje z tradycyjnego modelu akcji dramatycznej na rzecz prezentacji wydarzeń za pośrednictwem rozmów uczestniczących w nich osób. Brak wizualnych środków ekspresji jest równoważony wzbogaceniem strony dżwiękowej oraz wprowadzeniem narratora.


ak
Źródło: Słownik teatru


Książka tygodnia

Szczery artysta. O Karolu Hubercie Rostworowskim
Społeczny Instytut Wydawniczy Znak
Maria Rostworowska

Trailer tygodnia

Romeo i Julia
Aleksiej Ratmański
Wielu choreografów sięgało i nadal si...