Gdzie orzeł latać się lęka (2)

Kierunki i etapy działalności Juliusza Osterwy w Teatrze Reduta

Teatr Reduta działał nie przerwanie przez dwadzieścia lat natomiast za umowny początek Teatru można przyjąć 29 listopada 1919 roku, kiedy to w Salach Redutowych Teatru Wielkiego w Warszawie odbył się pierwszy publiczny pokaz dramatu Stefana Żeromskiego „Ponad śnieg bielszym się stanę" w reżyserii Juliusza Osterwy.

Ten dzień rozpoczęcia działalności miał również oddźwięk symboliczny, ponieważ była to rocznica powstania listopadowego 1830 roku. Jednakże idea teatru laboratorium kreowała się już wcześniej i Juliusz Osterwa budował zamysł takiego teatru między innymi podczas badań nad istotą kreacji rzeczywistości teatralnej przy boku Konstantego Stanisławskiego. Wraz z Mieczysławem Limanowskim odwiedzali studio MchT i uczestniczyli w próbach i działaniach tego teatru.

Można uznać, że to właśnie w tym momencie powstała idea teatru o znamionach wspólnoty, gdzie pracowników technicznych traktowano jak członków zespołu artystycznego, wszyscy byli na równi i nikt nie mógł się wywyższać. Twórcy Reduty podnosili jej wartość niemalże do instytucji sakralnej z własnym dekalogiem myśli twórczej i kodeksem działania i wtajemniczenia. Tworzyli wspólnie strukturę pełną ideologi działania na zasadach wzajemnego szacunku oraz służby dla idei, gdzie istotą nadrzędną była walka o nowy teatr w każdym aspekcie jego kreowania.

Najważniejszą zasadą dla aktorów Teatru Reduta, było dążenie do prawdziwego bycia na senie. Juliusz Osterwa skrupulatnie oceniał, czy w grę aktorską nie wkrada się fałszywe kłamstwo i absolutnie eliminował takie półdźwięki. Dla niego aktor na scenie musiał zaglądać w głąb siebie, a nie zajmować się odgrywaniem pustych i udawanych emocji, które według Juliusza Osterwy nigdy nie ukazywały prawdy do jakiej dążył.

Zanim aktor rozpoczął „żyć na scenie" przechodził szereg ćwiczeń i kursów. Pierwszym etapem była nauka realizmu, gdzie aktor uczył się odczuwania prawdziwych emocji wysnutych wprost z sytuacji inspirowanych życiem. W tym celu wprowadzał teksty dramatyczne pisane prozą, by sprawdzić czy w realizmie dramatycznym aktor oduczył się kłamać. Kolejnym etapem było wprowadzenie do dramatów pisanych wierszem i tu następowała weryfikacja, czy aktor udaje, czy mówi prawdę. Trzecim i najważniejszym etapem w edukacyjnej drodze Teatru Reduta było zbliżenie do misteriów, gdzie według Juliusza Osterwy, to najsilniej oddziałująca materia struktur teatralnych, kreująca poziom najwyższego wtajemniczenia i zbliżenie do prawdziwie poważnej sztuki.

Co również innowacyjne w tamtym czasie, aktorzy po pokazie nie wychodzili do oklasków zgodnie z sugestią Stanisława Wyspiańskiego zawartą w studium o Hamlecie, natomiast zanim zaczynali grać na scenie przechodzili przez szereg prób czytanych, które prowadził Mieczysław Limanowski. Przy ogromnym stole siedział cały zespół i zagłębiał się w arkany dramaturgiczne danej sztuki, szukając interpretacji i nawiązań. Następnie próby sceniczne prowadził już Juliusz Osterwa doszlifowując każdy skrawek treści i opatrując go niemalże oratoryjnym sposobem wyrazu. Próby i zajęcia przygotowawcze trwały najczęściej od dziesiątej rano do dziesiątej wieczór z dwugodzinną przerwą na posiłek.
Działalność Reduty sam Osterwa dzielił na cztery okresy: Redutę początkową 1919 – 1924, wileńską 1924-1929, powileńską 1929 -1934 i stołeczną 1934 – 1939, gdzie w każdym etapie działania ewoluowała, zmieniała się i rozwijała głęboko własną tożsamość i odrębność jaką w swej strukturze wyróżnia teatr laboratorium, jednakże bardziej widoczne są trzy okresy działalności.

W pierwszym okresie wystawiano wyłącznie polską twórczość dramatyczną i głównym jej celem było wychowanie nowego pokolenia dramatopisarzy piszących dla Reduty. Negowano napływ zagranicznych fars i komedii bulwarowych, które były dominującym repertuarem w polskich teatrach. W 1921 roku powołano szkołę dla nowych redutowców, bo tak nazywano młodych adeptów sztuki aktorskiej uczestniczących w programie edukacyjnym. Zespół działał już jako stowarzyszenie artystyczne i coraz bardziej zacieśniał więzi. W przedstawieniach obowiązywała zasada wymienności obsady, w ten sposób aktorzy grali zarówno pierwszoplanowe role i epizody. Przed pokazem nigdy nie ogłaszano nazwisk aktorów co miało być oznaką rezygnacji z gwiazdorstwa poszczególnych redutowców. W 1924 roku scenę w salach Redutowych rozebrano i zawieszono jej działalność, a sam Osterwa został dyrektorem nowo otwartego Teatru Narodowego, co niektórzy redutowcy potraktowali jako zdradę zespołu.

Usunięty zespół z Sal Redutowych przeniósł się do Wilna otrzymał własna siedzibę przez cztery sezony w Teatrze Miejskim na Pohulance i przygotowując tam spektakle stał się również Teatrem Objazdowym. Cały zespół podróżował po kraju przygotowanym na tę sposobność pociągiem przystosowanym do transportu scenografii i zespołu, był to drugi etap działalności zespołu. Najbardziej wyróżniająca się premiera to „Książę Niezłomny" z Juliuszem Osterwą w roli głównej, jako spektakl plenerowy pokazywany na rynkach, placach miejskich i dziedzińcach zamkowych i wszędzie tam gdzie zaistniała potrzeba krzewienia kultury Polskiej. Wielka inscenizacja była swoistym oratorium, a także późniejszą inspiracją dla Jerzego Grotowskiego, który w własnym teatrze laboratorium stworzył inscenizację tego dzieła.
Następnie w trzecim etapie działalności zespół przenosi się ponownie do Warszawy gdzie przygotowywano nowe pokazy sceniczne. Do najważniejszych należą „Pierścień wielkiej damy" Cypriana Kamila Norwida, czy „Uciekła mi przepióreczka" Stefana Żeromskiego w obu spektaklach reżyserem i odtwórcą głównej roli był Juliusz Osterwa.

W 1939 roku spłonął gmach nad siedzibą Instytutu Reduty, gdzie uległy zniszczeniu cenne pamiątki i zbiory działalności teatru i na początku grudnia 1939 roku Juliusz Osterwa wraz z żoną Matyldą opuszcza Warszawę i wyjeżdża do Krakowa.

Teatr Reduta wniósł bardzo wiele dobrego dla Polskiego Teatru i wprowadził metodykę działania, która w obecnym czasie zdobyła uznanie, jednakże w czasie swojej działalności była nawet potępiana. Konserwatywne środowiska teatralne, wypierały potrzebę takiego sposobu działania i sprzeciwiały się laboratoryjnej działalności Teatru Reduta. Skostniałe idee bały się takiego obrotu sprawy i czuły się zagrożone. Dlatego ten teatr nazywany został prze niektóre środowiska szaleńczym wytworem megalomani Osterwy i musiał borykać się z różnymi problemami.

Jednakże mimo rosnącej grupy przeciwników, miał również ogromne grono zwolenników już nawet nie w samym zespole redutowców ale także wśród teoretyków teatru. Juliusz Osterwa został okrzyknięty Księciem Niezłomnym Polskiego Teatru i takim pozostał dla wielu.

Magdalena Hierowska
Dziennik Teatralny
5 lutego 2020
Portrety
Juliusz Osterwa

Książka tygodnia

Tajemnicze dziecko
Wydawnictwo Media Rodzina
E.T.A. Hoffmann (Ernst Theodor Amadeus Hoffmann)

Trailer tygodnia

Malta Festival Poznań ...
Michał Merczyński
Dziś ogłaszamy kolejne wydarzenia, kt...