Gustaw Holoubek (1923 - 2008)

Aktor teatralny, filmowy, telewizyjny i radiowy, reżyser, pedagog, dyrektor teatrów.

Urodził się 21 kwietnia 1923 roku w Krakowie. Zmarł 6 marca 2008 w Warszawie.

Ukończył gimnazjum im Bartłomieja Nowodworskiego w Krakowie. W 1939 roku brał udział w kampanii wrześniowej w oddziałach Przysposobienia Wojskowego. Dostał się do niewoli niemieckiej, trafił do obozu jenieckiego w Altengrabow, później w Toruniu. W 1940 roku został zwolniony i wrócił do Krakowa. W czasie okupacji należał do konspiracyjnego kółka teatralnego. W 1945 roku zdał egzaminy do krakowskiego Studia Dramatycznego przy Teatrze im. Juliusza Słowackiego założonego przez Karola Frycza, które ukończył w 1947 roku.

W pierwszych latach kariery scenicznej grał w teatrach krakowskich, które stanowiły wówczas jedną instytucję pod nazwą Miejskich Teatrów Dramatycznych (1947-1949). W latach 1947-1949 był również asystentem Władysława Woźnika w krakowskiej szkole teatralnej, gdzie nauczał gry aktorskiej. W 1949 roku został zaangażowany do Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach, gdzie w latach 1954-1956 pełnił także funkcję kierownika artystycznego. Od 1958 roku związał się na stałe z teatrami warszawskimi. Grał w Teatrze Polskim (1958-1959), Teatrze Dramatycznym (1959-1963), Teatrze Narodowym (1964-1968). W 1968 roku powrócił do Teatru Dramatycznego, którym kierował jako dyrektor w latach 1971-1982. W latach 1970-1981 był prezesem SPATiF-u. W latach 1976-1982 zasiadał w sejmie PRL, zrezygnował z mandatu po wprowadzeniu stanu wojennego. W 1981 roku na Zjeździe, przywracającym nazwę Związku Artystów Scen Polskich, został wybrany honorowym prezesem tego stowarzyszenia, rozwiązanego w 1982 roku. W 1982 roku został ponownie zaangażowany do Teatru Polskiego. Od 1989 roku jest związany z Teatrem Ateneum. W 1997 roku został kierownikiem artystycznym tej sceny. Od 1973 roku zajmował się także pracą pedagogiczną. Był wykładowcą Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej, od 1989 roku był profesorem tej uczelni (Akademia Teatralna). W latach 1989-1991 był senatorem I kadencji Rzeczypospolitej Polskiej. W latach 1992-93 zasiadał w Radzie ds. Kultury przy Prezydencie RP, od 1994 był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności.

Debiutował w 1947 roku rolą Charysa w Odysie u Feaków Stefana Flukowskiego w Starym Teatrze w reżyserii Józefa Karbowskiego (1947). Na początku kariery aktorskiej w teatrach krakowskich grywał głównie niewielkie role komediowe. W 1949 roku przeniósł się do Katowic wraz z Władysławem Woźnikiem, który będzie kierował sceną śląską przez dwa kolejne sezony i uczyni z Holoubka aktora dramatu oraz w praktyce przekaże mu ogromny szacunek do słowa.

W teatrze katowickim Holoubek zadebiutował rolą starca Pierczychina w Mieszczanach Gorkiego w reżyserii Edwarda Żyteckiego (1949). Na okres katowicki przypadł także debiut reżyserski - Trzydzieści srebrników Howarda Fasta (1951). Podczas pracy na scenie śląskiej wykreował kilka ważnych ról. Zagrał w przedstawieniach reżyserowanych przez Romana Zawistowskiego - Oronta w Mizantropie Moliera (1951), Łatkę w Dożywociu Fredry (1951), Jana Kazimierza w Mazepie Juliusza Słowackiego (1953) oraz w sztukach we własnej reżyserii - wcieli się w postać Doktora Ranka w Norze Ibsena (1953) i w tytułową rolę w Fantazym Słowackiego (1955). Był to - jak pisze Jan Paweł Gawlik

Jako dyrektor artystyczny teatru Holoubek zaprosił wówczas także Tadeusza Kantora, który inscenizował w teatrze katowickim Czarującą szewcową Lorki.

W 1956 roku musiał opuścić Katowice z powodu ciężkiej choroby płuc i konieczności zmiany klimatu. W 1957 roku przeniósł się do Warszawy.

Pierwsza zagrana tutaj rola sędziego Custa w Trądzie w Pałacu Sprawiedliwości Uga Bettiego na Scenie Kameralnej Teatru Polskiego w reżyserii Marii Wiercińskiej (1958), stała się objawieniem.

Pierwsze warszawskie "wejście" ugruntowała rola Goetza w dramacie Sartre'a Diabeł i Pan Bóg w Teatrze Dramatycznym w reżyserii Ludwika René (1960).

W Teatrze Dramatycznym zagrał jeszcze między innymi Edypa posiadającego tajemniczą, nie do końca uświadomioną wiedzę o losie w przedstawieniu w reż. Ludwika René (1961) i rolę tytułową w Hamlecie we własnej reżyserii (1962).

Współpraca z Kazimierzem Dejmkiem - dyrektorem Teatru Narodowego - zaowocowała doskonałymi rolami na tej scenie: tytułowym Ryszardem II Szekspira w reż. Henryka Szletyńskiego (1964), Przełęckim w Uciekła mi przepióreczka Stefana Żeromskiego w reżyserii Jerzego Golińskiego (1964), Riccardem w Namiestniku Rolfa Hochhutha w reżyserii Kazimierza Dejmka (1966) i w końcu Gustawem-Konradem w historycznych dejmkowskiech Dziadach (1968). Po odwołaniu przez władze Dejmka ze stanowiska dyrektora, Holoubek solidarnie z grupą aktorów opuścił teatr.

W 1969 roku ponownie związał się, tym razem na długie lata, z Teatrem Dramatycznym. Jako dyrektor tej sceny, stworzył teatr o wysokiej randze artystycznej, dbał o repertuar współczesny, współpracował ze znakomitymi twórcami, reżyserami: Ludwikiem René, Jerzym Jarockim, Maciejem Prusem, Kazimierzem Dejmkiem, Bohdanem Korzeniewskim, scenografami: Kazimierzem Wiśniakiem, Janem Kosińskim, muzykiem Stanisławem Radwanem. Stworzył jeden z najlepszych w powojennej Polsce zespołów teatralnych. Występowali u niego między innymi: Jadwiga Jankowska-Cieślak, Zbigniew Zapasiewicz, Andrzej Szczepkowski, Piotr Fronczewski, Marek Walczewski. Teatr Dramatyczny pokazywał wówczas swoje przedstawienia między innymi w Stanach Zjednoczonych, ówczesnej Republice Federalnej Niemiec, ówczesnym Związku Radzieckim. Holoubek wyreżyserował wtedy między innymi Fredrowską Zemstę (1975) i Hamleta (1979). Grał w repertuarze klasycznym, szukając jak zawsze odniesień współczesnych - jako Segismundo w Życiu snem Calderona w reżyserii Ludwika René (1969), Lear w Królu Learze Williama Szekspira w reżyserii Jerzego Jarockiego (1977), Tomasz Beckett w Mordzie w Katedrze Eliota w reżyserii Jerzego Jarockiego (1982). Stworzył także doskonałe kreacje aktorskie w dramacie współczesnym - zagrał Skrzypka w Rzeźni Sławomira Mrożka w reż. Jerzego Jarockiego (1975), Teddora Hickmana w Przyjdzie na pewno O'Neilla w reż. Jerzego Antczaka, Fiora w Operetce Witolda Gombrowicza w reżyserii Macieja Prusa (1980) oraz Superiusza w Pieszo Mrożka w reż. Jerzego Jarockiego (1981).

Stabilizacja Teatru Dramatycznego, ze względów politycznych zaczęła się chwiać. W 1983 roku Holoubek został usunięty ze stanowiska dyrektora, wcześniej władze rozwiązały ZASP, którego Holoubek był prezesem. Władza odpowiedziała w ten sposób na bojkot aktorów reżimowej telewizji i radia po 13 grudnia 1981. Poza tym Holoubek naraził się władzom tuż po wprowadzeniu stanu wojennego, na znak protestu zrezygnował z mandatu poselskiego.

Ponowna współpraca z Dejmkiem w Teatrze Polskim nie układała się harmonijnie. W ciągu 7 lat zagrał tutaj jedynie 5 ról, między innymi Stańczyka w Weselu Wyspiańskiego w reżyserii Kazimierza Dejmka (1984), rolę tytułową w Romulusie Wielkim Dürrenmatta także w reżyserii Dejmka (1985), Leibniza we Wzorcu dowodów metafizycznych Tadeusza Bradeckiego w reżyserii autora (1987).

W 1989 roku w Teatrze Ateneum przejmująco zagrał Bohatera w Małej Apokalipsie Tadeusza Konwickiego w reżyserii Krzysztofa Zaleskiego, który przygotował także premierę Burzy Szekspira z Holoubkiem-Prosperem (1991). Reżyserował Słowackiego - Mazepę, w którym zagrał Jana Kazimierza (1992) oraz Fantazego, kreując tutaj rolę tytułową (1994). Holoubek wcielił się także w postaci ze sztuk Ronalda Harwooda - był Wilhelmem Fürtwanglerem w Za i przeciw w reż. Janusza Warmińskiego (1995) i Sirem w Garderobianym w spektaklu Krzysztofa Zaleskiego (1997). Ostatnie jego prace reżyserskie to zwarty, surowy, skupiony na słowie Król Edyp Sofoklesa (2004) i pastiszowy Cyrulik Sewilski Pierre'a Beaumarchais (2006), oba spektakle powstały w warszawskim Ateneum. W 2008 roku innej warszawskiej scenie - Teatrowi Dramatycznemu, której aktor szefował w latach 70. i na początku lat 80. nadano imię Gustawa Holoubka.

Zagrał w blisko 100 przedstawieniach Teatru Telewizji reżyserowanych między innymi przez: Jerzego Gruzę, Zygmunta Hübnera, Andrzeja Łapickiego, Ludwika René. Sam przeniósł na ekran telewizyjny między innymi: Trąd w Pałacu Sprawiedliwości Uga Bettiego (1970), Fantazego (1971), Beatrix Cenci (1973) i Kordiana Słowackiego (1980), Hamleta (1974), Na dnie Gorkiego (1994) oraz Pannę Maliczewską Gabrieli Zapolskiej (1997).

Zagrał w wielu polskich filmach. Pierwszą ważną rolą filmową była postać alkoholika Kuby w Pętli w reż. Wojciecha Hasa według Marka Hłaski (1957). Z Wojciechem Hasem Holoubek współpracował jeszcze wielokrotnie. Zagrał Mirka w Pożegnaniach według Stanisława Dygata (1958), Dziadzia we Wspólnym pokoju według Zbigniewa Uniłowskiego (1959), mecenasa Rennerta w Rozstaniu (1960), Don Pedro Velasqueza w Rękopisie znalezionym w Saragossie według Jana Potockiego (1964) oraz doktora Gotarda w Sanatorium pod Klepsydrą według prozy Brunona Schulza (1973). Ściśle współpracował z Tadeuszem Konwickim. Zagrał w kilku wyreżyserowanych przez niego filmach: Gospodarza w Salcie (1965), Maksa w Jak daleko stąd, jak blisko (1971), Poetę w Lawie według Dziadów Adama Mickiewicza (1989). Grał także między innymi u Janusza Morgensterna (Wiewiórski w Jutro premiera 1962), Leonarda Buczkowskiego (Von Steinhagen w Czasie przeszłym 1961, Napoleon w Marysi i Napoleonie 1966) oraz u Janusza Zaorskiego (Profesor w Pokoju z widokiem na morze 1977). Szerokiej publiczności znany jest z serialu telewizyjnego Klub Profesora Tutki według Jerzego Szaniawskiego w reż. Andrzeja Kondratiuka (1966-1968), w którym wcielił się w rolę Profesora Tutki.

Był mężem aktorek Danuty Kwiatkowskiej, następnie Marii Wachowiak[4], a od 1973 Magdaleny Zawadzkiej. Miał troje dzieci: Ewę (z pierwszego małżeństwa), Magdalenę (z drugiego) i Jana Holoubka (z trzeciego), operatora filmowego.

Kibicował klubowi piłkarskiemu Cracovia[5].

Zmarł 6 marca 2008. Został pochowany 12 marca na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Nagrody i odznaczenia:
1949 - Nagroda na Festiwalu Sztuk Rosyjskich i Radzieckich
1952 - Nagroda Państwowa III stopnia za role:Łatki w"Dożywociu"Aleksandra Fredry, Fullera w przedstawieniu"30 srebrników"Howarda Fasta i Gen.Marinisa w przedstawieniu"Wzgórze 35"Jerzego Lutowskiego w T.Śląskim im.Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach
1953 - Nagroda Państwowa III stopnia za role: Króla Jana Kazimierza w "Mazepie" Juliusza Słowackiego i Admirała w "Zagładzie eskadry" Aleksandra Korniejczuka w Teatrze Śląskim in. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach
1953 - Krzyż Kawalerski OOP
1954 - Order Sztandaru Pracy II klasy
1955 - Medal 10-lecia PRL
1961 - Nagroda im. Boya za kreacje aktorskie
1962 - Złota Maska
1962 - Katowice - II OFSRiR - I nagroda za rolę tytułową w "Płatonowie" Antoniego Czechowa w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
1963 - Srebrna Maska w plebiscycie "Expressu Wieczornego" na najpopularniejszego aktora roku
1964 - Srebrna Maska w plebiscycie "Expressu Wieczornego" na najpopularniejszych aktorów telewizyjnych
1965 - Nagroda Komitetu d/s Radia i TV za role tytułowe w "Don Juanie" i "Skąpcu" Moliera, "Fantazym" Juliusza Słowackiego i Lorda w "Portrecie Doriana Grey'a" Oskara Wilde'a
1966 - Nagroda Państwowa I stopnia za wybitne osiągnięcia w teatrze i filmie
1966 - Srebrna Maska w plebiscycie "Expressu Wieczornego" na najpopularniejszego aktora w roku 1965
1967 - Srebrna Maska w plebiscycie "Expressu Wieczornego" na najpopularniejszego aktora w roku 1966
1967 - Odznaka 1000-lecia
1968 - Nagroda Komitetu d/s Radia i TV za kreację aktorską i reżyserię spektaklu Teatru TV "Mazepa" Juliusza Słowackiego
1970 - Złoty Ekran za reżyserię "Mazepy" Juliusza Słowackiego w Teatrze
1973 - Nagroda ministra kultury i sztuki I stopnia w dziedzinie teatru za osiągnięcia w twórczości aktorskiej i reżyserskiej
1973 - Medal Komisji Edukacji Narodowej
1974 - Medal 30-lecia PRL
1974 - Nagroda tygodnika "Przyjaźń" za rolę inż.Czestikowa w "Człowieku znikąd" Ignatija Dworieckiego w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
1975 - Nagroda miasta stołecznego Warszawy
1975 - Wrocław - XVI FPSW - nagroda I stopnia za rolę Skrzypka w przedstawieniu "Rzeźnia" Sławomira Mrożka w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
1977 - Odznaka za zasługi dla m. Warszawy
1977 - Order Sztandaru Pracy I klasy
1978 - Nagroda województwa katowickiego w dziedzinie kultury i sztuki za rok 1977 za wybitne zasługi artystyczne i społeczne
1978 - Nagroda Państwowa I stopnia za wybitne kreacje aktorskie : Skrzypek w "Rzeźni" Sławomira Mrożka i tytułowa w przedstawieniu "Król Lear" Williama Shakespeare'a w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
1979 - Olsztyn - Festiwal Twórczości Telewizyjnej - Złoty Szczupak za rolę Chłopickiego w "Warszawiance" Stanisława Wyspiańskiego i rolę Browna w "Separacji" Toma Stopparda
1979 - Dyplom Ministerstwa Kultury ZSRR
1980 - Wrocław - XXI FPSW - nagroda za rolę Mistrza Fiora w przedstawieniu "Operetka" Witolda Gombrowicza w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
1980 - Nagroda przwodniczącego Komitetu d/s Radia i TV I stopnia za wybitnie wartościową współpracę artystyczną z PR i
1981 - Kalisz - XXI KST -konkurs teatrów TV - I nagroda za role: Bohatera w "Kartotece" Tadeusza Różewicza i Stańczyka w "Weselu" Stanisława Wyspiańskiego
1982 - Opole - VIII OKT - nagroda za rolę Tola w "Skizie" Gabrieli Zapolskiej
1987 - Nagroda prezydenta miasta Warszawy za rolę Ojca w spektaklu "Staś" Jarockiego
1988 - Laur Grzymały
1988 - Złoty Ekran za rolę Władysław Jagiełły w serialu TV "Królewskie sny"
1990 - Nagroda przewodniczącego Komitetu Kinematografii za kreację aktorską w filmie Konwickiego "Lawa"
1991 - Wielki Splendor nagroda Teatru PR
1993 - Opole - XVIII OKT za rolę króla Jana Kazimierza w "Mazepie" w Teatrze Ateneum w Warszawie
1994 - Prix Italia dla najlepszego aktora za rolę w "Księciu Homburgu"
1994 - Super Wiktor
1994 - Srebrne Jabłko nagroda miesięcznika "Pani"
1995 - Złoty Laur "Przekroju" ( na 50-lecie pisma) ...za dowcip
1995 - Rzeszów - XXXIV RST - II miejsce w plebiscycie publiczności na najlepszego aktora Spotkań
1996 - nagroda im.Zelwerowicza
1997 - Medal 400-lecia stołecznej Warszawy
1998 - Krzyż Komandorski z Gwiazdą OOP
1998 - Nagroda Ministra Kultury w dziedzinie teatru
1998 - Słupca - Prowincjonalia'98 - nagroda specjalna organizatorów przeglądu za rolę w filmie "Księga wielkich życzeń"
2001 - tytuł Mistrza Mowy Polskiej
2001 - Sopot - I Krajowy Festiwal Teatru PR i TV - nagroda za najlepszą rolę męską w spektaklu Teatru TV "Podróż" Geralda Auberta (wspólnie z Piotrem Fronczewskim)
2002 - Specjalna TeleMaska - nagroda redakcji TeleTydzień
2003 - Krzyż Wielki OOP
2004 - Rzeszów - XLIII Rzeszowskie Spotkania Teatralne -I miejsce w plebiscycie publiczności na najlepsze przedstawienie Spotkań - "Król Edyp" Sofoklesa w Teatrze Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie
2005 - Łódź - XIII Camerimage - Złota Żaba, nagroda specjalna za szczególne osiagnięcia w karierze aktorskiej
2005 - Poznań - Złoty Hipolit - nagroda Towarzystwa im. Hipolita Cegielskiego przyznawana ludziom kierującym się w życiu zasadami pracy organicznej.
2005 - Warszawa - Nagroda im. Cypriana Kamila Norwida w dziedzinie teatru
2005 - Złoty Medal Gloria Artis - Zasłużony Kulturze
2005 - Wielka Nagroda Fundacji Kultury za rok 2004
2006 - Sopot - VI Festiwal Teatru PR i Teatru TVP "Dwa teatry" - Wielka Nagroda Festiwalu za wybitne kreacje aktorskie w PR i TVP.
2008 - Order Orła Białego (nadany pośmiertnie)

Źródło: Culture.pl, Wikipedia

Opracował Ryszard Klimczak
Dziennik Teatralny
21 kwietnia 2017
Portrety
Gustaw Holoubek

Książka tygodnia

Matkobójcy
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Joanna Komorowska

Trailer tygodnia

Mewa
Jarosław Fedoryszyn
Po sukcesie, jaki odniósł plenerowy s...