Gustaw Holoubek (1923 - 2008)

Aktor teatralny, filmowy, telewizyjny i radiowy, reżyser, pedagog, dyrektor teatrów.

Urodził się 21 kwietnia 1923 roku w Krakowie. Zmarł 6 marca 2008 w Warszawie.

Ukończył gimnazjum im Bartłomieja Nowodworskiego w Krakowie. W 1939 roku brał udział w kampanii wrześniowej w oddziałach Przysposobienia Wojskowego. Dostał się do niewoli niemieckiej, trafił do obozu jenieckiego w Altengrabow, później w Toruniu. W 1940 roku został zwolniony i wrócił do Krakowa. W czasie okupacji należał do konspiracyjnego kółka teatralnego. W 1945 roku zdał egzaminy do krakowskiego Studia Dramatycznego przy Teatrze im. Juliusza Słowackiego założonego przez Karola Frycza, które ukończył w 1947 roku.

W pierwszych latach kariery scenicznej grał w teatrach krakowskich, które stanowiły wówczas jedną instytucję pod nazwą Miejskich Teatrów Dramatycznych (1947-1949). W latach 1947-1949 był również asystentem Władysława Woźnika w krakowskiej szkole teatralnej, gdzie nauczał gry aktorskiej. W 1949 roku został zaangażowany do Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach, gdzie w latach 1954-1956 pełnił także funkcję kierownika artystycznego. Od 1958 roku związał się na stałe z teatrami warszawskimi. Grał w Teatrze Polskim (1958-1959), Teatrze Dramatycznym (1959-1963), Teatrze Narodowym (1964-1968). W 1968 roku powrócił do Teatru Dramatycznego, którym kierował jako dyrektor w latach 1971-1982. W latach 1970-1981 był prezesem SPATiF-u. W latach 1976-1982 zasiadał w sejmie PRL, zrezygnował z mandatu po wprowadzeniu stanu wojennego. W 1981 roku na Zjeździe, przywracającym nazwę Związku Artystów Scen Polskich, został wybrany honorowym prezesem tego stowarzyszenia, rozwiązanego w 1982 roku. W 1982 roku został ponownie zaangażowany do Teatru Polskiego. Od 1989 roku jest związany z Teatrem Ateneum. W 1997 roku został kierownikiem artystycznym tej sceny. Od 1973 roku zajmował się także pracą pedagogiczną. Był wykładowcą Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej, od 1989 roku był profesorem tej uczelni (Akademia Teatralna). W latach 1989-1991 był senatorem I kadencji Rzeczypospolitej Polskiej. W latach 1992-93 zasiadał w Radzie ds. Kultury przy Prezydencie RP, od 1994 był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności.

Debiutował w 1947 roku rolą Charysa w Odysie u Feaków Stefana Flukowskiego w Starym Teatrze w reżyserii Józefa Karbowskiego (1947). Na początku kariery aktorskiej w teatrach krakowskich grywał głównie niewielkie role komediowe. W 1949 roku przeniósł się do Katowic wraz z Władysławem Woźnikiem, który będzie kierował sceną śląską przez dwa kolejne sezony i uczyni z Holoubka aktora dramatu oraz w praktyce przekaże mu ogromny szacunek do słowa.

W teatrze katowickim Holoubek zadebiutował rolą starca Pierczychina w Mieszczanach Gorkiego w reżyserii Edwarda Żyteckiego (1949). Na okres katowicki przypadł także debiut reżyserski - Trzydzieści srebrników Howarda Fasta (1951). Podczas pracy na scenie śląskiej wykreował kilka ważnych ról. Zagrał w przedstawieniach reżyserowanych przez Romana Zawistowskiego - Oronta w Mizantropie Moliera (1951), Łatkę w Dożywociu Fredry (1951), Jana Kazimierza w Mazepie Juliusza Słowackiego (1953) oraz w sztukach we własnej reżyserii - wcieli się w postać Doktora Ranka w Norze Ibsena (1953) i w tytułową rolę w Fantazym Słowackiego (1955). Był to - jak pisze Jan Paweł Gawlik

Jako dyrektor artystyczny teatru Holoubek zaprosił wówczas także Tadeusza Kantora, który inscenizował w teatrze katowickim Czarującą szewcową Lorki.

W 1956 roku musiał opuścić Katowice z powodu ciężkiej choroby płuc i konieczności zmiany klimatu. W 1957 roku przeniósł się do Warszawy.

Pierwsza zagrana tutaj rola sędziego Custa w Trądzie w Pałacu Sprawiedliwości Uga Bettiego na Scenie Kameralnej Teatru Polskiego w reżyserii Marii Wiercińskiej (1958), stała się objawieniem.

Pierwsze warszawskie "wejście" ugruntowała rola Goetza w dramacie Sartre'a Diabeł i Pan Bóg w Teatrze Dramatycznym w reżyserii Ludwika René (1960).

W Teatrze Dramatycznym zagrał jeszcze między innymi Edypa posiadającego tajemniczą, nie do końca uświadomioną wiedzę o losie w przedstawieniu w reż. Ludwika René (1961) i rolę tytułową w Hamlecie we własnej reżyserii (1962).

Współpraca z Kazimierzem Dejmkiem - dyrektorem Teatru Narodowego - zaowocowała doskonałymi rolami na tej scenie: tytułowym Ryszardem II Szekspira w reż. Henryka Szletyńskiego (1964), Przełęckim w Uciekła mi przepióreczka Stefana Żeromskiego w reżyserii Jerzego Golińskiego (1964), Riccardem w Namiestniku Rolfa Hochhutha w reżyserii Kazimierza Dejmka (1966) i w końcu Gustawem-Konradem w historycznych dejmkowskiech Dziadach (1968). Po odwołaniu przez władze Dejmka ze stanowiska dyrektora, Holoubek solidarnie z grupą aktorów opuścił teatr.

W 1969 roku ponownie związał się, tym razem na długie lata, z Teatrem Dramatycznym. Jako dyrektor tej sceny, stworzył teatr o wysokiej randze artystycznej, dbał o repertuar współczesny, współpracował ze znakomitymi twórcami, reżyserami: Ludwikiem René, Jerzym Jarockim, Maciejem Prusem, Kazimierzem Dejmkiem, Bohdanem Korzeniewskim, scenografami: Kazimierzem Wiśniakiem, Janem Kosińskim, muzykiem Stanisławem Radwanem. Stworzył jeden z najlepszych w powojennej Polsce zespołów teatralnych. Występowali u niego między innymi: Jadwiga Jankowska-Cieślak, Zbigniew Zapasiewicz, Andrzej Szczepkowski, Piotr Fronczewski, Marek Walczewski. Teatr Dramatyczny pokazywał wówczas swoje przedstawienia między innymi w Stanach Zjednoczonych, ówczesnej Republice Federalnej Niemiec, ówczesnym Związku Radzieckim. Holoubek wyreżyserował wtedy między innymi Fredrowską Zemstę (1975) i Hamleta (1979). Grał w repertuarze klasycznym, szukając jak zawsze odniesień współczesnych - jako Segismundo w Życiu snem Calderona w reżyserii Ludwika René (1969), Lear w Królu Learze Williama Szekspira w reżyserii Jerzego Jarockiego (1977), Tomasz Beckett w Mordzie w Katedrze Eliota w reżyserii Jerzego Jarockiego (1982). Stworzył także doskonałe kreacje aktorskie w dramacie współczesnym - zagrał Skrzypka w Rzeźni Sławomira Mrożka w reż. Jerzego Jarockiego (1975), Teddora Hickmana w Przyjdzie na pewno O'Neilla w reż. Jerzego Antczaka, Fiora w Operetce Witolda Gombrowicza w reżyserii Macieja Prusa (1980) oraz Superiusza w Pieszo Mrożka w reż. Jerzego Jarockiego (1981).

Stabilizacja Teatru Dramatycznego, ze względów politycznych zaczęła się chwiać. W 1983 roku Holoubek został usunięty ze stanowiska dyrektora, wcześniej władze rozwiązały ZASP, którego Holoubek był prezesem. Władza odpowiedziała w ten sposób na bojkot aktorów reżimowej telewizji i radia po 13 grudnia 1981. Poza tym Holoubek naraził się władzom tuż po wprowadzeniu stanu wojennego, na znak protestu zrezygnował z mandatu poselskiego.

Ponowna współpraca z Dejmkiem w Teatrze Polskim nie układała się harmonijnie. W ciągu 7 lat zagrał tutaj jedynie 5 ról, między innymi Stańczyka w Weselu Wyspiańskiego w reżyserii Kazimierza Dejmka (1984), rolę tytułową w Romulusie Wielkim Dürrenmatta także w reżyserii Dejmka (1985), Leibniza we Wzorcu dowodów metafizycznych Tadeusza Bradeckiego w reżyserii autora (1987).

W 1989 roku w Teatrze Ateneum przejmująco zagrał Bohatera w Małej Apokalipsie Tadeusza Konwickiego w reżyserii Krzysztofa Zaleskiego, który przygotował także premierę Burzy Szekspira z Holoubkiem-Prosperem (1991). Reżyserował Słowackiego - Mazepę, w którym zagrał Jana Kazimierza (1992) oraz Fantazego, kreując tutaj rolę tytułową (1994). Holoubek wcielił się także w postaci ze sztuk Ronalda Harwooda - był Wilhelmem Fürtwanglerem w Za i przeciw w reż. Janusza Warmińskiego (1995) i Sirem w Garderobianym w spektaklu Krzysztofa Zaleskiego (1997). Ostatnie jego prace reżyserskie to zwarty, surowy, skupiony na słowie Król Edyp Sofoklesa (2004) i pastiszowy Cyrulik Sewilski Pierre'a Beaumarchais (2006), oba spektakle powstały w warszawskim Ateneum. W 2008 roku innej warszawskiej scenie - Teatrowi Dramatycznemu, której aktor szefował w latach 70. i na początku lat 80. nadano imię Gustawa Holoubka.

Zagrał w blisko 100 przedstawieniach Teatru Telewizji reżyserowanych między innymi przez: Jerzego Gruzę, Zygmunta Hübnera, Andrzeja Łapickiego, Ludwika René. Sam przeniósł na ekran telewizyjny między innymi: Trąd w Pałacu Sprawiedliwości Uga Bettiego (1970), Fantazego (1971), Beatrix Cenci (1973) i Kordiana Słowackiego (1980), Hamleta (1974), Na dnie Gorkiego (1994) oraz Pannę Maliczewską Gabrieli Zapolskiej (1997).

Zagrał w wielu polskich filmach. Pierwszą ważną rolą filmową była postać alkoholika Kuby w Pętli w reż. Wojciecha Hasa według Marka Hłaski (1957). Z Wojciechem Hasem Holoubek współpracował jeszcze wielokrotnie. Zagrał Mirka w Pożegnaniach według Stanisława Dygata (1958), Dziadzia we Wspólnym pokoju według Zbigniewa Uniłowskiego (1959), mecenasa Rennerta w Rozstaniu (1960), Don Pedro Velasqueza w Rękopisie znalezionym w Saragossie według Jana Potockiego (1964) oraz doktora Gotarda w Sanatorium pod Klepsydrą według prozy Brunona Schulza (1973). Ściśle współpracował z Tadeuszem Konwickim. Zagrał w kilku wyreżyserowanych przez niego filmach: Gospodarza w Salcie (1965), Maksa w Jak daleko stąd, jak blisko (1971), Poetę w Lawie według Dziadów Adama Mickiewicza (1989). Grał także między innymi u Janusza Morgensterna (Wiewiórski w Jutro premiera 1962), Leonarda Buczkowskiego (Von Steinhagen w Czasie przeszłym 1961, Napoleon w Marysi i Napoleonie 1966) oraz u Janusza Zaorskiego (Profesor w Pokoju z widokiem na morze 1977). Szerokiej publiczności znany jest z serialu telewizyjnego Klub Profesora Tutki według Jerzego Szaniawskiego w reż. Andrzeja Kondratiuka (1966-1968), w którym wcielił się w rolę Profesora Tutki.

Był mężem aktorek Danuty Kwiatkowskiej, następnie Marii Wachowiak[4], a od 1973 Magdaleny Zawadzkiej. Miał troje dzieci: Ewę (z pierwszego małżeństwa), Magdalenę (z drugiego) i Jana Holoubka (z trzeciego), operatora filmowego.

Kibicował klubowi piłkarskiemu Cracovia[5].

Zmarł 6 marca 2008. Został pochowany 12 marca na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Nagrody i odznaczenia:
1949 - Nagroda na Festiwalu Sztuk Rosyjskich i Radzieckich
1952 - Nagroda Państwowa III stopnia za role:Łatki w"Dożywociu"Aleksandra Fredry, Fullera w przedstawieniu"30 srebrników"Howarda Fasta i Gen.Marinisa w przedstawieniu"Wzgórze 35"Jerzego Lutowskiego w T.Śląskim im.Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach
1953 - Nagroda Państwowa III stopnia za role: Króla Jana Kazimierza w "Mazepie" Juliusza Słowackiego i Admirała w "Zagładzie eskadry" Aleksandra Korniejczuka w Teatrze Śląskim in. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach
1953 - Krzyż Kawalerski OOP
1954 - Order Sztandaru Pracy II klasy
1955 - Medal 10-lecia PRL
1961 - Nagroda im. Boya za kreacje aktorskie
1962 - Złota Maska
1962 - Katowice - II OFSRiR - I nagroda za rolę tytułową w "Płatonowie" Antoniego Czechowa w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
1963 - Srebrna Maska w plebiscycie "Expressu Wieczornego" na najpopularniejszego aktora roku
1964 - Srebrna Maska w plebiscycie "Expressu Wieczornego" na najpopularniejszych aktorów telewizyjnych
1965 - Nagroda Komitetu d/s Radia i TV za role tytułowe w "Don Juanie" i "Skąpcu" Moliera, "Fantazym" Juliusza Słowackiego i Lorda w "Portrecie Doriana Grey'a" Oskara Wilde'a
1966 - Nagroda Państwowa I stopnia za wybitne osiągnięcia w teatrze i filmie
1966 - Srebrna Maska w plebiscycie "Expressu Wieczornego" na najpopularniejszego aktora w roku 1965
1967 - Srebrna Maska w plebiscycie "Expressu Wieczornego" na najpopularniejszego aktora w roku 1966
1967 - Odznaka 1000-lecia
1968 - Nagroda Komitetu d/s Radia i TV za kreację aktorską i reżyserię spektaklu Teatru TV "Mazepa" Juliusza Słowackiego
1970 - Złoty Ekran za reżyserię "Mazepy" Juliusza Słowackiego w Teatrze
1973 - Nagroda ministra kultury i sztuki I stopnia w dziedzinie teatru za osiągnięcia w twórczości aktorskiej i reżyserskiej
1973 - Medal Komisji Edukacji Narodowej
1974 - Medal 30-lecia PRL
1974 - Nagroda tygodnika "Przyjaźń" za rolę inż.Czestikowa w "Człowieku znikąd" Ignatija Dworieckiego w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
1975 - Nagroda miasta stołecznego Warszawy
1975 - Wrocław - XVI FPSW - nagroda I stopnia za rolę Skrzypka w przedstawieniu "Rzeźnia" Sławomira Mrożka w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
1977 - Odznaka za zasługi dla m. Warszawy
1977 - Order Sztandaru Pracy I klasy
1978 - Nagroda województwa katowickiego w dziedzinie kultury i sztuki za rok 1977 za wybitne zasługi artystyczne i społeczne
1978 - Nagroda Państwowa I stopnia za wybitne kreacje aktorskie : Skrzypek w "Rzeźni" Sławomira Mrożka i tytułowa w przedstawieniu "Król Lear" Williama Shakespeare'a w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
1979 - Olsztyn - Festiwal Twórczości Telewizyjnej - Złoty Szczupak za rolę Chłopickiego w "Warszawiance" Stanisława Wyspiańskiego i rolę Browna w "Separacji" Toma Stopparda
1979 - Dyplom Ministerstwa Kultury ZSRR
1980 - Wrocław - XXI FPSW - nagroda za rolę Mistrza Fiora w przedstawieniu "Operetka" Witolda Gombrowicza w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
1980 - Nagroda przwodniczącego Komitetu d/s Radia i TV I stopnia za wybitnie wartościową współpracę artystyczną z PR i
1981 - Kalisz - XXI KST -konkurs teatrów TV - I nagroda za role: Bohatera w "Kartotece" Tadeusza Różewicza i Stańczyka w "Weselu" Stanisława Wyspiańskiego
1982 - Opole - VIII OKT - nagroda za rolę Tola w "Skizie" Gabrieli Zapolskiej
1987 - Nagroda prezydenta miasta Warszawy za rolę Ojca w spektaklu "Staś" Jarockiego
1988 - Laur Grzymały
1988 - Złoty Ekran za rolę Władysław Jagiełły w serialu TV "Królewskie sny"
1990 - Nagroda przewodniczącego Komitetu Kinematografii za kreację aktorską w filmie Konwickiego "Lawa"
1991 - Wielki Splendor nagroda Teatru PR
1993 - Opole - XVIII OKT za rolę króla Jana Kazimierza w "Mazepie" w Teatrze Ateneum w Warszawie
1994 - Prix Italia dla najlepszego aktora za rolę w "Księciu Homburgu"
1994 - Super Wiktor
1994 - Srebrne Jabłko nagroda miesięcznika "Pani"
1995 - Złoty Laur "Przekroju" ( na 50-lecie pisma) ...za dowcip
1995 - Rzeszów - XXXIV RST - II miejsce w plebiscycie publiczności na najlepszego aktora Spotkań
1996 - nagroda im.Zelwerowicza
1997 - Medal 400-lecia stołecznej Warszawy
1998 - Krzyż Komandorski z Gwiazdą OOP
1998 - Nagroda Ministra Kultury w dziedzinie teatru
1998 - Słupca - Prowincjonalia'98 - nagroda specjalna organizatorów przeglądu za rolę w filmie "Księga wielkich życzeń"
2001 - tytuł Mistrza Mowy Polskiej
2001 - Sopot - I Krajowy Festiwal Teatru PR i TV - nagroda za najlepszą rolę męską w spektaklu Teatru TV "Podróż" Geralda Auberta (wspólnie z Piotrem Fronczewskim)
2002 - Specjalna TeleMaska - nagroda redakcji TeleTydzień
2003 - Krzyż Wielki OOP
2004 - Rzeszów - XLIII Rzeszowskie Spotkania Teatralne -I miejsce w plebiscycie publiczności na najlepsze przedstawienie Spotkań - "Król Edyp" Sofoklesa w Teatrze Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie
2005 - Łódź - XIII Camerimage - Złota Żaba, nagroda specjalna za szczególne osiagnięcia w karierze aktorskiej
2005 - Poznań - Złoty Hipolit - nagroda Towarzystwa im. Hipolita Cegielskiego przyznawana ludziom kierującym się w życiu zasadami pracy organicznej.
2005 - Warszawa - Nagroda im. Cypriana Kamila Norwida w dziedzinie teatru
2005 - Złoty Medal Gloria Artis - Zasłużony Kulturze
2005 - Wielka Nagroda Fundacji Kultury za rok 2004
2006 - Sopot - VI Festiwal Teatru PR i Teatru TVP "Dwa teatry" - Wielka Nagroda Festiwalu za wybitne kreacje aktorskie w PR i TVP.
2008 - Order Orła Białego (nadany pośmiertnie)

Źródło: Culture.pl, Wikipedia

Opracował Ryszard Klimczak
Dziennik Teatralny
21 kwietnia 2017
Portrety
Gustaw Holoubek

Książka tygodnia

Za kulisami
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
Dorota Jarząbek-Wasyl

Trailer tygodnia

XXIV Bydgoski Festiwal...