Henryk Bista (1934 - 1997)

Aktor teatralny, filmowy, telewizyjny i radiowy.

Urodził się 12 marca 1934 roku w Kochłowicach. Zmarł 8 października 1997 roku w Warszawie.

W 1958 roku ukończył Wydział Aktorski Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie. Od razu po studiach został zaangażowany do warszawskiego Teatru Ateneum, gdzie grał do 1962 roku. Później przez dwa lata był aktorem Teatru im. Juliusza Osterwy w Lublinie. Od 1962 roku, przez 30 lat, związany był z Teatrem Wybrzeże w Gdańsku. W 1992 roku wrócił do Warszawy i do śmierci pracował w zespole Teatru Współczesnego.

Popularność przyniosły Biście liczne role filmowe, przeważnie drugoplanowe. Największe uznanie zyskał natomiast dzięki rolom teatralnym granym przede wszystkim w Teatrze Wybrzeże. Z równym powodzeniem występował w repertuarze współczesnym, jak i w klasyce, tworząc kreacje w dramatach Słowackiego, Mickiewicza i Szekspira.

Na scenie debiutował w 1958 roku rolą Arlekina w „Lekarzu mimo woli" Moliera w reżyserii Jerzego Rakowieckiego w warszawskim Teatrze Ateneum. Długo szlifował aktorskie umiejętności, najpierw w Ateneum, później w Teatrze im. Osterwy w Lublinie i, w końcu, w Teatrze Wybrzeże, gdzie w początkowym okresie grał w przedstawieniach Kazimierza Brauna (m.in. Walerego w „Skąpcu" Moliera 1963) i Jerzego Golińskiego (m.in. Edmund Mortimer w „Królu Henryku IV" Szekspira, 1963, Don Pedro w „Wiele hałasu o nic" Szekspira, 1966). Pierwszą wybitną rolą Bisty był Łazarz w „Tragedii o bogaczu i Łazarzu" - XVI-wiecznym tekście Anonima Gdańskiego w reżyserii Tadeusza Minca (1968). Rok później zagrał Lucchesiniego w prapremierze „Termopili polskich" Tadeusza Micińskiego w reżyserii Marka Okopińskiego (1970), gdzie stworzył lucyferyczną postać pruskiego posła. W 1973 roku był Jagonem w Szekspirowskim „Otellu" w reżyserii Marka Okopińskiego.

Bista uważał rolę Jagona za cezurę swojego aktorstwa. Zbiegły się w niej jego wcześniejsze sceniczne doświadczenia i równocześnie pojawiły nowe, które zaowocowały w przyszłości wieloma kreacjami niejednoznacznych bohaterów, rozpiętych między absolutnym złem a ludzkimi słabościami i skazami charakteru. W 1977 roku powstała kolejna ważna rola w dorobku aktora - Lucyfer w „Samuelu Zborowskim" Juliusza Słowackiego w reżyserii Stanisława Hebanowskiego. Jej głównym punktem był dwunastominutowy monolog w drugiej części spektaklu, w którym "porażał nie tyle siłą słowa, co jasnością i logiką wywodu" - notowała Lidia Górska. ("Dialog" 1998, nr 3). W ten sposób Bista nadawał główny rys postaci, która stawała się nie tyle ucieleśnieniem diabelskości, co szatańskiej idei, na wskroś sugestywnej i inteligentnej. Dwa lata później, w wieku 45 lat, Bista zagrał Gustawa-Konrada w Mickiewiczowskich Dziadach w inscenizacji Macieja Prusa, tworząc interesującą interpretację romantycznego bohatera. W jego ujęciu Gustaw-Konrad był przede wszystkim dojrzałym, skupionym mężczyzną. Aktor stonował także, "techniczną", gestyczno-mimiczną wyrazistość, która czasami prowadziła go w stronę manieryczności.

W 1980 roku można było oglądać Bistę w świetnej roli Robespierre'a w „Sprawie Dantona" Stanisławy Przybyszewskiej w inscenizacji Andrzeja Wajdy i reżyserii Macieja Karpińskiego.

Równocześnie obok ról z klasycznego repertuaru Bista z powodzeniem występował w dramacie współczesnym. Był m.in. Adwokatem w „Maleńkiej Alicji" Edwarda Albee'ego (1971) i Milosem w „Cmentarzysku samochodów" Fernando Arrabala (1972) - przedstawieniach Stanisława Hebanowskiego. Zagrał też Reżysera w „Naszym mieście" Thorntona Wildera (1972, reż. Lech Hellwig-Górzyński). Stworzył ciekawe postacie komediowe jako Fujarkiewicz w „Domu otwartym" Michała Bałuckiego w reżyserii Jerzego Kreczmara (1971) i Ordęga w „Lamencie" Michała Choromańskiego w reżyserii Andrzeja Rozhina (1973). Do jego najlepszych ról komediowych należał Dziadek w „Białym małżeństwie" Tadeusza Różewicza w inscenizacji Ryszarda Majora (1976).

Nie zabrakło wśród nich także Papkina z „Zemsty" Aleksandra Fredry. Bista zagrał go w przedstawieniu reżyserowanym przez Stanisława Hebanowskiego (1982).

W następnych latach Bista nie raz powracał do postaci komediowych, lub takich, którym nadawał komediowy ton. Należały do nich m.in. role Isidora w „Awanturze w Chioggi" Carlo Goldoniego (1993) i Prezesa w „Martwych duszach" Mikołaja Gogola (1995) - spektaklach reżyserowanych przez Macieja Englerta w warszawskim Teatrze Współczesnym.

Z wyrazistym przerysowaniem zagrał także jedną ze swoich ostatnich ról - Człowieka w „Ambasadorze" Sławomira Mrożka w reżyserii Erwina Axera (1995).

W filmie Bista stworzył ponad sto ról. Zazwyczaj były to role drugoplanowe lub epizody, jak świetny Lovenstein w „Liście Schindlera" Stevena Spielberga (1993). Jego filmowe dossier zawiera zarówno role w błahych komediach – „Między ustami a brzegiem pucharu" Zbigniewa Kuźminskiego (1987), a z drugiej strony także role - Grzegorza w „Matce królów" Janusza Zaorskiego (1982) i Senatora w „Lawie" Tadeusza Konwickiego wg Dziadów Adama Mickiewicza (1989). Należał do tych aktorów, którym wystarczyła krótka scena, żeby ukazać widzom charakter postaci.

Był mistrzem epizodu, komplikował graną postać i dawał jej niejednoznaczny wymiar. Często w filmie grał "teatralnie", świadomie odwołując się do określonych konwencji.

Pierwszymi ważnymi rolami ekranowymi Bisty były postacie Stefana Wańka w kryminalnym dramacie Tadeusza Chmielewskiego „Wśród nocnej ciszy" i Doktora Kautersa w „Szpitalu Przemienienia" Edwarda Żebrowskiego, obie z 1978 roku. Stworzył intrygujące portrety bohaterów, odkrywając z upływem akcji ich prawdziwe psychologiczne oblicze. Później zagrał m.in. w serialu telewizyjnym – „Królowej Bonie" Janusza Majewskiego (1980), w telewizyjnej „Stacji" Antoniego Krauzego (1981) i nauczyciela-psychopatę w „Yesterday" Radosława Piwowarskiego (1984). Grał w filmach Piotra Szulkina: „O-bi, o-ba. koniec cywilizacji" (1984) i „Ga, ga chwała bohaterom" (1985) oraz Filipa Bajona: „Magnat" (1986), „Bal na dworcu w Koluszkach" (1989) i „Saunie" (1992). Wystąpił w „Życiu wewnętrznym" (1986), „Porno" (1989) i „Nic śmiesznego" (1995) Marka Koterskiego. Był cynicznym i przekupnym sędzią piłkarskim w „Piłkarskim pokerze" Janusza Zaorskiego (1988) i bezradnym dyrektorem szkoły w „Ostatnim dzwonku" Magdaleny Łazarkiewicz (1989). Zagrał Żyda Mistiga w „Dwóch księżycach" Andrzeja Barańskiego (1993), a także telemaniaka w „Polskiej śmierci" Waldemara Krzystka (1994).

Swoje największe role filmowe Bista wykreował w drugiej połowie lat 80. W 1985 roku wcielił się w postać pana M., emerytowanego dygnitarza w filmie Tomasza Zygadły „Sceny dziecięce z życia prowincji".

Dwa lata później stworzył swoją największą kreację jako Senator w „Lawie" w reżyserii Tadeusza Konwickiego. W tej postaci, tak samo jak w swoich największych scenicznych rolach, Bista pokazał człowieka o diabolicznym obliczu. Zawarł w niej przerażający obraz satrapy, a równocześnie żałosnego człowieka władzy, przechodząc od tonu dramatycznego w komediowy. Jak pisali krytycy, w jego Senatorze było "wszystko".

Pochowany na Starych Powązkach w Warszawie.

Odznaczenia, nagrody i wyróżnienia:
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1984)
- Złoty Krzyż Zasługi (1976)
- Srebrny Krzyż Zasługi (1971)
- Medal 30-lecia Polski Ludowej (1975)
- Brązowy Medal „Za Zasługi dla Obronności Kraju" (1968)
- Odznaka Zasłużony Działacz Kultury (1986)
- Odznaka „Za Zasługi dla Ziemi Gdańskiej" (1972)
- Wyróżnienie na II Kaliskich Spotkaniach Teatralnych w Kaliszu za rolę Jima Tyrone'a w spektaklu Księżyc świeci nieszczęśliwym Eugene'a O'Neilla w reż. Jerzego Rakowieckiego w Teatrze im. Juliusza Osterwy w Lublinie (1962)
- Nagroda na XI Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu za rolę Łazarza w spektaklu Tragedia o bogaczu i Łazarzu w reż. Tadeusza Minca w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1969)
- Nagroda na XVII Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu za rolę Gorgoniusza w spektaklu Cyganeria warszawska Adolfa Nowaczyńskiego w reż. Stanisława Hebanowskiego w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1975)
- Nagroda im. Galla (1976)
- Nagroda Ministra Kultury i Sztuki II stopnia za osiągnięcia aktorskie (1977)
- Nagroda na IV Opolskich Konfrontacjach Teatralnych w Opolu za rolę Lucyfera w spektaklu Samuel Zborowski Juliusza Słowackiego w reż. Stanisława Hebanowskiego w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1978)
- Teatralna Nagroda Wybrzeża za wybitną kreację aktorską w „Samuelu Zborowskim" Juliusza Słowackiego w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1978)
- Nagroda Wojewody Gdańskiego za wybitne osiągnięcia w dziedzinie kultury (1980)
- „Złota Kareta" – nagroda redakcji „Nowości" na XXIII Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu za najwybitniejszą kreację aktorską festiwalu, rolę Wilhelma Tona w spektaklu Kniaź Patiomkin Tadeusza Micińskiego w reż. Macieja Prusa w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1981)
- Nagroda na VII Opolskich Konfrontacjach Teatralnych za rolę Wilhelma Tona w spektaklu Kniaź Patiomkin Tadeusza Micińskiego w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1981)
- Nagroda Wojewody Gdańskiego z okazji Międzynarodowego Dnia Teatru za rolę Prokuratora Scurvy'ego w spektaklu Szewcy Stanisława Ignacego Witkiewicza w reż. Marcela Kochańczyka w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1982)
- Nagroda na XXV Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu za rolę Pijaka w spektaklu Ślub Witolda Gombrowicza w reż. Ryszarda Majora w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1983)
- Nagroda na XXV Kaliskich Spotkaniach Teatralnych za rolę Łopachina w spektaklu Wiśniowy sad Antona Czechowa w reż. Krzysztofa Babickiego w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1985)
- Nagroda Przewodniczącego Komitetu do Spraw Radia i Telewizji za wybitne kreacje aktorskie w Teatrze Telewizji (1986)
- Nagroda na VI Włocławskim Przeglądzie Filmów Polskich we Włocławku za rolę kamerdynera Franza w filmie Między ustami a brzegiem pucharu w reż. Zbigniewa Kuźmińskiego (1987)
- Nagroda Wojewody Gdańskiego za rolę Brechta w spektaklu Opowieści Hollywoodu Christophera Hamptona w reż. Kazimierza Kutza w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1987)
- „Złoty Ekran" za role w widowiskach Teatru Telewizji: tytułową rolę w spektaklu Jacobowsky i pułkownik Franza Werfela w reż. Edwarda Dziewońskiego, rolę Ictavio Piccolominiego w spektaklu Wallenstein Friedricha Schillera w reż. Krzysztofa Babickiego, rolę Messerschmanna w spektaklu Zaproszenie do zamku Jeana Anouilha w reż. Krystyny Sznerr i rolę Tomasza Cromwella w spektaklu Miecz obosieczny Jerzego Zawieyskiego w reż. Tadeusza Malaka (1989)
- Nagroda na XV Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni w kategorii: najlepsza drugoplanowa rola męska za rolę Senatora w filmie Lawa – Opowieść o „Dziadach" w reż. Tadeusza Konwickiego (1990)
- Nagroda Teatralna Prezydenta Gdańska (1990)

Źródła: Culture.pl, Wikipedia, E-teatr

Opracował Ryszard Klimczak
Dziennik Teatralny
12 marca 2020
Portrety
Henryk Bista

Książka tygodnia

Wpadnij, to pogadamy...
Wydawnictwo Universitas
Krzysztof Orzechowski, Łukasz Maciejewski

Trailer tygodnia

Roxana Songs
Krystian Lada
Lada wybrał na miejsce nagrania „Roxa...