Karol Adwentowicz (1871-1958)

Aktor teatralny, filmowy i radiowy, reżyser, dyrektor teatru.

Urodził się 19 października 1871 w Wielogórze pod Radomiem. Zmarł 19 lipca 1958 w Warszawie.

Karol Adwentowicz, pseudonim Edwin.  W Radomiu uczył się w gimnazjum, z którego został wydalony za posiadanie książek Mickiewicza i Słowackiego. Przez dwa lata kontynuował naukę w prywatnej szkole w Radomiu. Następnie pracował w fabryce motorów w Warszawie, jako praktykant na wsi, kolejarz w Radomiu.

Debiutował 4 lutego 1894 w roli Edwina w przedstawieniu "Odludki i poeta" w zespole amatorskim w Radomiu. Na sezon 1894/95 zaangażował się do zespołu L. Czystogórskiego; tu pod pseudonimem Edwin grał i śpiewał, m.in. partię Stolnika w „Halce". Potem występował: od jesieni 1895 do maja 1896 w Częstochowie w zespole Cz. Janowskiego uczestnicząc w jego wyprawach do innych miast; latem 1896 w warszawskich teatrach ogrodowych Wodewil; w sezonie 1897/98 w teatrach poznańskich; latem 1898 w warszawskich teatrach ogrodowych Odeon; nadto 6 września 1898 wystąpił w teatrze krakowskim w roli tytułowej w sztuce „Frycek". Na przełomie 1898 i 1899 wyjechał z zespołem G. Morskiej i J. Popławskiego do Rosji i występował w wielu miastach, od Rygi po Odessę. W Moskwie podziwiał wówczas grę E. Zacconiego. Latem 1899 występował w warsz. teatrach ogrodowych Odeon; w sezonie 1899/1900 w teatrach poznańskich; latem 1900 w warszawskich teatrów ogrodowych Fantazja.

W jesieni 1900 zaangażował się do teatru lwowskiego i pracował tu przez dwanaście sezonów. W tym okresie czynnie uczestniczył w ruchu robotniczym. Wstąpił do PPSD 1 (połączonej później z PPS), w 1903 założył we Lwowie amatorską scenę robotniczą. Nadal wiele podróżował. Uczestniczył w wyprawach teatru lwowskiego do Kijowa (czerwiec 1905), Wiednia (styczeń i maj 1910) i Paryża (czerwiec 1913). W lutym i marcu 1908 występował gościnnie w Krakowie, a od maja w Warszawie, w Teatrze Rozmaitości, potem w Teatrze Małym. Latem 1908 występował z własnym zespołem w Królestwie (m.in. w Lublinie, Kaliszu, Warszawie), w styczniu 1909 grał w Warszawie w zespole F. Kwaśniewskiego, potem w Teatrze Małym, latem 1909 w Galicji w zespole Tadeusza Pilarskiego, latem 1910, 1911, 1912 w wielu miastach Galicji. W jesieni 1912 zaangażował się do krakowskiego Teatru im. Słowackiego i pracował tu przez dwa sezony, z przerwą od stycznia do marca 1912 (występował wtedy w zespole Tadeusza Pilarskiego w wielu miastach Galicji). W sierpniu 1914 wstąpił do Legionów Polskich; służył w 1. pułku ułanów. Kontuzjowany w upadku z konia, leczył się w Wiedniu. W 1915 w okresie rekonwalescencji występował w tamtejszym Teatrze Polskim, potem w teatrach Zagrzebia i Brna. W 1915 został zwolniony z wojska i wrócił do kraju.

W 1915-29 nie miał stałego engagement. Występował wówczas gościnnie w wielu miastach, m.in. w Warszawie w Teatrze Letnim (1915), Teatrze Małym (1916,1917), Teatrze Rozmaitości (1916, 1917, 1923), Teatrze Polskim (1917, 1920, i 1921, 1924, 1927, 1928, 1929), Teatrze im. Bogusławskiego (1922, 1926), Teatrze Komedia (1924, 1925), Teatrze Narodowym (1933, 1934); w Krakowie (1919, 1925 w Teatrze Bagatela, 1921, 1922 Teatrze im. Słowackiego), Lwowie (1921, 1922, 3 1925 - Teatry Miejskie, 1927 - Teatr Mały), Łodzi (1922, 1923, 1928), Lublinie (1923), Wilnie (1923, 1925, 1929), Białymstoku (1924), Bydgoszczy (1924), Katowicach (1924), Poznaniu (1925, 1928, 1929 - Teatr Nowy). Nadto c_ występował w zespołach wędrownych (np. H. Cudnowskiego - 1922). Niektóre z tych objazdów sam organizował: 1916 - po miastach Królestwa (m.in. Łódź), 1917 - po miastach Królestwa, 1918 - Piotrków, Częstochowa, Sosnowiec, Kielce, Łowicz, Kalisz, Włocławek, Płock, Radom, 1919 - Radom, Częstochowa, Płock, Włocławek, Kalisz, Łowicz, Sieradz, Kutno. Wiosną 1920 prowadził zespół plebiscytowy na Powiślu i Mazurach. Zespoły objazdowe organizował też: 1921 - w Małopolsce Wschodniej, 1923 - Włocławek, Ciechocinek, 1924 - Zakopane, Radom, Piotrków, Częstochowa, Kutno, Łowicz, Kalisz, Konin, Kielce, Ostrowiec, 1925 - Chełm, Zamość, Hrubieszów, Włodzimierz, Sarny, Łuniniec, Łuck, Równe, Pińsk, 1926 - m.in. Częstochowa. W sezonie 1929/30 był dyrektorem Teatru Miejskiego w Łodzi. W 1930 występował gościnnie w Teatrze Nowym w Poznaniu, w 1931 w Teatrze Rozmaitości we Lwowie; uczestniczył też w objazdach Reduty. Tegoż roku występował ze swym zespołem w Warszawie w salach Teatru Qui Pro Quo i Teatru Ateneum. W 1932 założył w Warszawie Teatr Kameralny (przedstawienie inauguracyjne 28 października) i prowadził go przy współpracy I. Grywińskiej do wybuchu II wojny światowej. Równocześnie w sezonie 1933/34 był współdyrektorem Teatru Ateneum. 26 kwietnia 1934 obchodził trzydziestopięciolecie pracy na scenie Teatru Narodowego; grał wtedy Wojewodę w „Mazepie". W 1934 zagrał jedyny raz w filmie „Przeor Kordecki - Obrońca Częstochowy".

Podczas II wojny światowej pracował w kawiarni aktorskiej ,.Znachor" w Warszawie. Aresztowany 27 sierpnia 1942, został osadzony na Pawiaku. Zwolniony z więzienia w połowie marca 1943, uczestniczył w konspiracyjnym życiu artystycznym, m.in. współpracował z Radą Teatralną. Podczas Powstania Warszawskiego uczestniczył 15 sierpnia 1944 w wykonaniu „Kantaty na otwarcie Teatru Narodowego", pod kierownictwem Leona Schillera. Po powstaniu przedostał się do teatrów Krakowa.

Po wyzwoleniu uruchomił wraz z Wilamem Horzycą Teatr im. Wyspiańskiego w Katowicach (przedstawienie inauguracyjne 2 kwietnia 1945) i był jego dyrektorem. Następnie był dyrektorem Teatru Powszechnego w Krakowie (sezon 1945-46), kierownikiem artystycznym Teatru im. S. Jaracza w Olsztynie (jesień 1946). W 1946-48 występował gościnnie w warszawskim Teatrze Studio i w Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi; tu zdobył nagrodę na Festiwalu Szekspirowskim za rolę Prospera w „Burzy". W 1948 po połączeniu PPS i PPR został członkiem PZPR. Od 1 września 1948 do 31 grudnia 1950 był dyrektorem Teatru Powszechnego w Łodzi. W 1950 obchodził w Łodzi i w Warszawie jubileusz pięćdziesięciolecia pracy; grał wtedy Prof. Sonnenbrucha w „Niemcach". Następnie zaangażował się do Teatru Polskiego w Warszawie i pracował tu do śmierci; w 1954 był z tym teatrem występach w ZSRR.

Był członkiem zasłużonym ZASP. 2 marca 1957 zagrał ostatnią rolę, Pastora Mandersa w „Upiorach" w Teatrze Ludowym w Warszawie. Był jednym z najznakomitszych wykonawców współczesnego repertuaru wystawianego na przełomie wieków.

Duży wpływ na jego poglądy estetyczne miało zetknięcie z grą E. Zacconiego („niezapomniane, wstrząsające do głębi wrażenie"). Jego talent rozwinął się w znacznym stopniu dzięki wieloletniej współpracy z Tadeuszem Pawlikowskim, który skierował jego zainteresowana na właściwe tory. Zasłynął swymi rolami w polskich sztukach współczesnych, m.in. Stanisława Przybyszewskiego, jak np. Mlicki „Dla szczęścia", Przecławski „Złote runo"; także w sztukach Tadeusza Rittnera, szczególnie w roli Doktora w „W małym domku". Jego porywająca gra przełamywała uprzedzenia widowni do nowego repertuaru - wg Grzymały-Siedleckiego „zwycięsko się przyczynił do zżycia się widza z modernizmem".

Specjalnością Adwentowicza były role bohaterskie w polskim repertuarze romantycznym, a także w dramatach poetyckich okresu Młodej Polski. Miał ich wiele. Występował w ośmiu sztukach Słowackiego, m.in. w tytułowych rolach w „Mazepie", „Księdzu Marku" i „Kordianie", w późniejszych latach ceniony jako Wojewoda w „Mazepie" i w tytułowej roli w „Horsztyńskim". W tym repertuarze budził powszechny podziw swą niezrównaną techniką recytacji. „Potrafił operować ogromną, nieprzerwaną frazą o świetnych tempach oraz dzielić okres na oddzielne cząstki wypowiedzi, dając każdej z nich doskonałą zwartość, w języku fachowym zwaną zamknięciem (Henryk Szletyński). Najwyższe osiągnięcia w tej dziedzinie miał w trzech przedstawieniach wyreżyserowanych przez Leona Schillera: jako Czarowic w „Róży", Hr. Henryk w Nieboskiej komedii" i Lucyfer w „Samuelu Zborowskim Juliusza Słowackiego.

Domeną Adwentowicza były role szekspirowskie. Ogółem grał ich dziesięć, w tej liczbie Hamleta (od 1907). Była to jedna z najoryginalniejszych polskich interpretacji tej roli. W jego ujęciu Hamlet nie miał w sobie nic z neurastenika, „pełen ognia i życia, tylko chwilami wpadał w zwątpienie i rozpacz (J. Leszczyński); „pod maską gorzkiej i kłującej ironii drgał skupioną, ledwie hamowaną namiętnością (Boy). Innego rodzaju, bardzo harmonijna i pełna zadumy była zagrana pod koniec życia rola Prospera w „Burzy", Zgodnie z życzeniem inscenizatora, Leona Schillera, Adwentowicz ucharakteryzował się wówczas na Szekspira.

W jego działalności dyrektorskiej wyróżnia się sezonie 1929/30. Wspólnie z Leonem Schillerem, którego zaprosił do współpracy, Adwentowicz stworzył wówczas w Łodzi aktualny teatr polityczny narażając się na ataki kół prawicowych. Teatr Kameralny w Warszawie zasłużył się za jego dyrekcji wystawiając nowe polskie sztuki, m.in. Antoniego Słonimskiego, Jerzego Zawieyskiego; największe powodzenie miały tam jednak przedstawienia, w których Adwentowicz występował w swych dawnych rolach.

Przed wojną zagrał w dwóch filmach "Pomszona krzywda" (1912) w reż. Zygmunta Wesołowskiego oraz „Przeor Kordecki - obrońca Częstochowy" (24 grudnia 1934) w reż. Edwarda Puchalskiego, w którym zagrał rolę tytułową.

Miał również swój aktorski epizod w Teatrze Polskiego Radia, w słuchowisku „Horsztyński" Juliusza Słowackiego w reż. Edmunda Wiercińskiego, w którym kreował rolę tytułowego Ksawerego Horsztyńskiego (premiera 9 lipca 1954).

Jest zaliczany do grona wybitnych polskich aktorów tragicznych 1. połowy XX w., głównie z uwagi na stworzoną przez siebie kreację Hamleta w sztuce Williama Szekspira, w której występował przez 23 lata. Ostatnie lata życia spędził w Warszawie. W 1960 roku wydano jego "Wspominki", które pozostawił po sobie w formie rękopisu.

Był synem Antoniego Adwentowicza, zarządcy majątku ziemskiego, i Katarzyny z Lorensów, mężem Anieli Adwentowicz, potem Janiny Nosarzewskiej, potem aktorki Ireny Grywińskiej. Z Ireną Grywińską - ich ślub odbył się 2 lipca 1936 w kościele ewangelicko-reformowanym w Warszawie - miał syna Lucjana.

Został pochowany w Alei Zasłużonych na Powązkach Wojskowych w Warszawie. W Łodzi jego nazwiskiem nazwano ulicę w dzielnicy Widzew.

Nagrody i odznaczenia:
1947 - Festiwal Szekspirowski - Nagroda Spółdzielni Wydawniczej "Czytelnik" za rolę Prospera w "Burzy" w Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi
1949 - Nagroda na Festiwalu Sztuk Radzieckich
1950 - Order Sztandaru Pracy I klasy
1953 - Złoty Krzyż Zasługi
1955 - Nagroda Państwowa I stopnia za całość artystycznej działalności teatralnej

Źródła: Słownik biograficzny teatru polskiego 1765-1965, E-teatr, FilmPolski

Opracował Ryszard Klimczak
Dziennik Teatralny
19 października 2019

Książka tygodnia

Tajemnicze dziecko
Wydawnictwo Media Rodzina
E.T.A. Hoffmann (Ernst Theodor Amadeus Hoffmann)

Trailer tygodnia

Malta Festival Poznań ...
Michał Merczyński
Dziś ogłaszamy kolejne wydarzenia, kt...