Ludwik Solski (1855 - 1954)

Aktor teatralny, filmowy i radiowy, reżyser, dyrektor teatru.

Urodził się 20 stycznia 1855 Gdów k. Wieliczki. Zmarł 19 grudnia 1954 Kraków.

Właściwie Ludwik Napoleon Karol Sosnowski, inny pseudonim Mancewicz. Był synem Franciszka Sosnowskiego, mandatariusza sądowego, powstańca z 1830, i Stanisławy z Lubicz-Woyciechowskich, mężem - Michaliny Solskiej, potem - Ireny Solskiej.

Nie ukończywszy gimnazjum w Tarnowie zaczął w Krakowie praktykę handlową, potem terminował w zakładzie ślusarskim i praktykował w sądzie w Niepołomicach i w Krakowie.

Na jesieni 1875 zaczął statystować w teatrach krakowskich, a 15 stycznia 1876 zagrał pod pseudonimem Mancewicz pierwszą małą rólkę: Alberta ("Syn diabła"). W lecie tego roku wyjechał do Warszawy i występował w zespole Anastazego Trapszy w teatrze ogrodowym Eldorado pod nazwiskiem Sosnowski (zawdzięczał wiele jako aktor radom i wskazówkom Trapszy).

Odtąd występował na prowincji, a w lecie w warszawskim teatrze ogrodowym, kolejno w zespołach Anastazego Trapszy (do września 1877), Bolesława Kremskiego i Hipolita Wójcickiego (październik 1877 - marzec 1878), Anastazego Trapszy (marzec - maj 1878), Józefa Puchniewskiego (wrzesień 1878 - sierpień 1879), Bolesława Kremskiego i Hipolita Wójcickiego (wrzesień 1879 - listopad 1880), Bolesława Kremskiego (listopad 1880 - styczeń 1881). 20 I 1881 w Lublinie ożenił się z aktorką Michaliną Solską (właściwie Smola). Od lutego 1881 do października 1882 występował u JJózefa Puchniewskiego. Na sezon 1882/83 zaangażował się do teatrów poznańskich gdzie grał duże role w komedii i dramacie, a nawet śpiewał pierwsze partie tenorowe w operach. W lecie 1883 występował w warsztatach teatru ogrodowego Eldorado. Od 9 września 1883 zaangażował się do teatru krakowskiego.

Odtąd używał stale przejętego od żony pseudonimu Solski, gdyż w Galicji był poszukiwany przez żandarmerię jako uchylający się od służby w wojsku austriackim (w późniejszym okresie także w życiu prywatnym używał podwójnego nazwiska Sosnowski-Solski).

W Krakowie pozostał do lata 1900, biorąc udział w wyjazdach letnich zespołu krakowskiego, m.in. do Pragi (1891). Po rozwodzie z pierwszą żoną, 4 listopada 1899 ożenił się z aktorką Ireną Poświk. W 1900-05 występował w Teatrze Miejskim we Lwowie i z jego zespołem wyjeżdżał m.in. do Kijowa (1905). W 1905 objął na sześć lat dyrekcję Teatru Miejskiego w Krakowie (inauguracja 26 sierpnia). W 1911 zawarł nową umowę na sześć lat, ale zrezygnował ze swego stanowiska w 1913, gdy wielu wybitnych aktorów odeszło z jego zespołu do nowo powstającego Teatru Polskiego w Warszawie.

Następnie przeniósł się do Warszawy i w sezonie 1913/14 pracował tam jako główny reżyser dramatu Warszawskich Teatrów Rządowych. Rozwiódłszy się z Ireną Solską ożenił się 4 marca 1916 w Kaliszu z Anną z Mrowińskich v. Pieczyńską.

W czasie pierwszej wojny światowej występował w Teatrze im. Słowackiego w Krakowie (1916 i 1917) i w Łodzi (1917), a w sezonie 1917/18 był dyrektorem Teatru Polskiego w Warszawie.

W 1919-21 występował gościnnie, m.in. w Poznaniu, Łodzi, Wilnie, Lublinie i Krynicy. W sezonie 1921/22 współpracował z Towarzystwem Teatrów Stołecznych w Warszawie. W 1922-24 był dyrektorem. Teatru Rozmaitości. Od 1924 do 1939 grał i reżyserował w Teatrze Narodowym w Warszawie, a w 1931-32 i 1936-38 był jego dyrektorem. Z Warszawy wyjeżdżał często na gościnne występy do Krakowa, Łodzi, Lwowa, Wilna, Poznania i wielu mniejszych miast. Grał także w filmach.

W czasie II wojny światowej mieszkał w Warszawie, po Powstaniu Warszawskim został wywieziony do Krakowa.

Na scenę powrócił w marcu 1945. Mieszkając stale i grając w Krakowie, w ostatnim okresie życia jeździł bardzo często na gościnne występy. Oprócz Warszawy, Łodzi, Poznania, Katowic i Wrocławia odwiedził jeszcze trzydzieści sześć innych miejscowości, niektóre z nich kilkakrotnie. Z trzynastu jubileuszy najważniejszy: osiemdziesiąta rocznica pracy scenicznej (20 marca 1954 Kraków, 5 czerwca 1954 Warszawa) połączona z nadaniem mu doktoratu honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ostatni raz wystąpił na scenie Teatru Polskiego w Warszawie 5 czerwca 1954 grając podczas swego jubileuszu rolę Dyndalskiego w IV akcie "Zemsty". Pochowany w Krakowie w grobach zasłużonych na Skałce.

Żył niemal sto lat, zagrał blisko tysiąc ról (zidentyfikowano 793), zachowując do późnego wieku dobrą kondycję. Był fenomenem żywotności. Obdarzony dobrym tenorem, w 1882 uczył się śpiewu u Witolda Aleksandrowicza i w młodości śpiewał w operze, m.in. Jontka w "Halce". Dzięki temu treningowi stał się później mistrzem recytacji, kunsztownie wyzyskującym różne odmiany intonacji, barwy, natężenia głosu.

Średniego wzrostu, miał ciemne, błyszczące oczy, twarz pociągłą, zbyt wyrazistą dla amanta i w tym emploi nigdy nie odnosił sukcesów. Wielkim atutem Solskiego była za to - wg wyrażenia Józefa Kotarbińskiego - jego "krzepka, zwięzła cielesność", podatna "do giętkich, rzutkich ruchów", jak i do kształtowania nieruchomej sylwetki o zastanawiającej sile wyrazu. Miał niezawodny zmysł plastyki, co najbardziej uderzało w epizodach, które dopiero jego gra wydobywała na pierwszy plan. Najświetniejszy przykład: nieme wejście Starego Wiarusa ("Warszawianka").

Dojrzałość artystystyczną osiągnął w 1893-1905 pod kierunkiem Tadeusza Pawlikowskiego w Krakowie i we Lwowie. Z tych czasów datują się jego znakomite role Łatki ("Dożywocie"), Harpagona ("Skąpiec"), Gospodarza ("Wesele"), Pierczychina ("Mieszczanie"). Wówczas też ujawniła się jego wszechstronność, nie tylko w rozmaitości emploi, ale także w różnorodności stylów. Nieobce mu było poczucie groteski, o czym świadczy rola Chudogęby ("Wieczór Trzech Króli"). Ale i wtedy go podziwiano, gdy tworzył sylwetkę z sennego majaku (świetny Krawiec w "Hanusi"). Największą sławę zdobył jako aktor realistyczny, kontynuator odkryć Wincentego Rapackiego-ojca, groźny rywal Kazimierza Kamińskiego. Podobnie jak tamci, słynął z pomysłowej charakteryzacji, ze świetnie podpatrzonego gestu, postawy, nawet drobnego odruchu. W porównaniu z aktorstwem Kamińskiego jego role były jednak bardziej jednorodne, mniej finezyjne w zamyśle, za to przejrzystsze w wykonaniu. "Zaraz pierwszym wejściem na scenę "stawiał figurę". Rzeźba. Wyrzeźbiony typ" - pisał Tadeusz Peiper. W raz zarysowanej roli nie było już "wnoszenia szczegółów i szczególików dodatkowych". Należy stwierdzić, że bywał także bardziej powierzchowny od Kamińskiego. Nie wahał się np. zmienić swej chudej figury w tłustego grubasa (Dogberry w "Wiele hałasu o nic", Gamrat w "Królewskim jedynaku"), co wprawdzie zadziwiało widownię, ale postaci odbierało prawdę gestu i ruchu. W opinii zawodowej takie łatwe efekty obniżały wartość jego sztuki.

Od 1893 był również ruchliwym rutynowanym reżyserem. Jako dyrektor teatru krakowskiego zaczął swoją działalność w sytuacji kłopotliwej (był zwycięskim rywalem Stanisława Wyspiańskiego). Poczynał sobie jednak umiejętnie. Przejednał Wyspiańskiego, obrażonego na poprzednią dyrekcję, dzięki temu mógł wznowić jego sztuki, a nawet przejść do wystawiania poprzednio nie granych ("Cyd", 1907; "Noc listopadowa", 1909; te dwie jeszcze wg wskazówek autora; nadto "Meleager", 1908; "Legion", 1911). Podtrzymał tradycje krakowskie we wprowadzaniu na scenę wielkiego dramatu polskiego; jako pierwszy wystawił utwór Norwida ("Krakus", 6 czerwca 1908). Dał cały cykl dramatów Słowackiego (16-29 października 1909); teatr krakowski zmienił wówczas nazwę na Teatr im. J. Słowackiego. Wprowadził do teatru dwóch wybitnych scenografów Karola Frycza i Franciszka Siedleckiego, wypróbował wiele nowości inscenizacyjnych (m.in. czarne kotary, kontrastowe oświetlenie). Umożliwił debiut dramatyczny Karolowi Hubertowi Rostworowskiemu i utorował drogę do sławy Adolfowi Nowaczyńskiemu, którego dramaty historyczne osobiście adaptował.

Nieprzypadkowo też swoje najsławniejsze role grał właśnie w utworach Rostworowskiego (tyt. w "Judaszu" i "Kaliguli") i Nowaczyńskiego (tyt. w "Carze Samozwańcu" i "Wielkim Fryderyku"). Nie wykładał nigdy w szkole dramatycznej, ale w okresie krakowskim był ceniony jako reżyser-nauczyciel. Pełnił i później w Warszawie funkcje reżyserskie i dyrektorskie, w świadomości ogółu był jednak w późniejszych latach przede wszystkim aktorem, któremu popularności przyczyniła wyjątkowo długa aktywność na scenie.

Zagrał w kilku filmach: „Ziemia obiecana" Władysława Reymonta (Hermann Bucholc) w reż. Aleksandra Hertza i Zbigniewa Gniazdowskiego (premiera 10 listopada 1927), „Tajemnica lekarza" Jamesa Matthew Barrie (Doktor Stanley) w reż. Ryszarda Ordyńskiego (premiera 30 stycznia 1930), „Dusze w niewoli" Bolesława Prusa (Stary Lachowicz) w reż. Leona Trystana (premiera 6 marca 1930).

W 1939 Romuald Gantkowski wyreżyserował film w formie publicznego wykładu Adama Grzymały-Siedleckiego na temat aktorskiej kariery Ludwika Solskiego pt „Geniusz sceny", zilustrowany trzynastoma jego rolami teatralnymi: króla Fryderyka II z "Wielkiego Fryderyka" Adolfa Nowaczyńskiego, chłopa Szywały z "Niespodzianki" Karola Huberta Rostworowskiego, Judy z "Judasza z Kariothu" Karola Huberta Rostworowskiego, Jowialskiego z "Pana Jowialskiego" Aleksandra Fredry, Harpagona ze "Skąpca" Moliera, lichwiarza Łatki z "Dożywocia" Aleksandra Fredry, ślepca Horsztyńskiego z "Horsztyńskiego" Juliusza Słowackiego, Chudogęby z "Wieczoru trzech króli" Williama Szekspira, sędziego Dogberry z "Wiele hałasu o nic" Williama Szekspira, Mickiewicza z "Legionu" Stanisława Wyspiańskiego, profesora Słupińskiego z "U mety" Karola Huberta Rostworowskiego, Gospodarza z "Wesela" Stanisława Wyspiańskiego oraz Starego Wiarusa z "Warszawianki" Stanisława Wyspiańskiego.

W marcu 1954 został uhonorowany doktoratem honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Na scenie występował do końca – ostatni raz 5 czerwca 1954 jako Dyndalski w Zemście Aleksandra Fredry. Został pochowany na Skałce. Pośmiertnie, w 1955 i 1956 opublikowano dwa tomy jego Wspomnień.

Jego imię otrzymały Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna w Krakowie (do września 2017) oraz Tarnowski Teatr.

Po jego śmierci w 1955 Wydawnictwo Literackie wydało książkę Alfreda Woycickiego pt. „Ludwik Solski.Wspomnienia 1855-1893", a w 1956 drugą część „Ludwik Solski. Wspomnienia 1855-1954".

Nagrody i odznaczenia:
1946 - Berło Mistrzostwa w Sztuce miasta Krakowa
1959 - Nagroda Państwowa I stopnia za całokształt działalności artystycznej
1951 - Order Sztandaru Pracy I klasy
1954 - Order Budowniczego Polski Ludowej

Źródła: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego, E-teatr, Wikipedia, FilmPolski.

Opracował Ryszard Klimczak
Dziennik Teatralny
20 stycznia 2020
Portrety
Ludwik Solski

Książka tygodnia

Trening fizyczny aktora. Od działań indywidualnych do zespołu
Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT
Rodowicz Tomasz, Jabłońska Małgorzata, Toneva Elina

Trailer tygodnia