Na zło i dobro...wytrwam jak ludzie niezłomni

"Książę Niezłom" - reż. Julia Pawłowska - 6. festiwal R@Port

"Chciałbym zdjąć wasze łańcuchy; ale nie mogę" - mówi główny bohater "Księcia Niezłomnego" Juliusza Słowackiego, dramatu będącego swobodnym przekładem, parafrazą właściwie dzieła Pedro Calderona. Don Fernand, niezłomny książę, będąc ofiarą - bo inni go ofiarą uczynili - sam siebie także ową ofiarą czyni: poświęca sam siebie w imię drugiego człowieka.

O tym, jaki jest współczesny Książę Niezłomny mogliśmy się przekonać podczas kolejnego dnia gdyńskiego Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych R@Port , kiedy to pokazany został „Książę Niezłom” Mateusza Pakuły, w reżyserii Julii Pawłowskiej.

Jednym z głównych tematów spektaklu Pawłowskiej jest motyw zamknięcia, uwięzienia, zakleszczenia; w znaczeniu zarówno bardzo dosłownym, fizycznym, jak i metaforycznym, egzystencjalnym. 

Współczesna, „normalna i przeciętna” polska rodzina: Mamusia (Wiesława Niemaszek-Szymańska), Tatuś (Cezary Ilczyna), trzech synów. I centrum rodzinnej egzystencji – szklany ekran. To z niego wypływają wszelakie „mordy i strzelaniny”, z niego wypływa balet o Janie Pawle II, który pozwala „normalnym i przeciętnym” Rodzicom doznać uczuć wykraczających poza normalność i przeciętność. Jest też w domu Rodziny inny szklany ekran – komputerowy – który również niesie ze sobą alternatywę dla przesiąkniętej przeciętnością rzeczywistości i staje się dla jednego z synów, Złoma, przestrzenią drugiego życia, w którym jako „rycerz dobra” , za pomocą świętego światła, „zajebuje” wrogów. W spektaklu Pawłowskiej oba ekrany są niejako symbolami naszej współczesności – omotanej ciasno przez wszechobecne media, rodzące fikcję, która zlewa się z rzeczywistością „poza-ekranową” tak mocno, iż nie sposób już właściwie odróżnić „prawdy” od zmanipulowanej, przekłamanej kreacji. Dlatego oglądając balet o Papieżu, Ojciec zaczyna sam odgrywać oglądane na szklanym ekranie sceny; dlatego Złom, który w wirtualnej przestrzeni zerwał ze swoją wirtualną dziewczyną, popełnia samobójstwo.

Problem zakleszczenia, zamknięcia ma też w dziele Pawłowskiej wymiar inny i dotyczy niemożności określenia siebie, niemożności zdefiniowania, zawarcia w jakieś  ramy własnej tożsamości. Lub tez inaczej – wyrwania jestestwa z ram narzuconych przez rzeczywistość i innych, ucieczkę od nazw i imion nadanych mojemu „ja” przez drugiego. W pułapkach takich tkwią synowie: niezdarny  Łom (Grzegorz Gromek) i opętany przez świat gier komputerowych Złom (Marcin Kiszluk). Jest jeszcze Przemek (Grzegorz Sowa), współczesny Książę Niezłomny, który „nie ma pomysłu na bycie oryginalnym” i tkwi w pułapce pod szyldem „przeciętność i przezroczystość”. 

Wreszcie pułapka jeszcze innego rodzaju – tkwią w niej „babodziady”, żywe relikty z czasów wojny, które to jednak mają w życiu Rodziny bardzo praktyczną funkcję: za pomocą metody „pałkowania” można dzięki nim uwolnić się od negatywnych emocji, zatruwających codzienne życie…

W spektaklu Pawłowskiej przemieszaniu uległ czas, przemieszaniu uległa przestrzeń, wreszcie – przemieszaniu uległ język. Językowe operacje, których dokonał w swym dramacie Pakuła, doskonale oddają stan naszej rzeczywistości: atroficznej, komunikacyjno dysfunkcyjnej, przekłamanej. Przemieszanie różnych porządków ma też w dziele Julii Pawłowskiej inny wymiar – oto rzeczywistość teatralna miesza się z tą, będącą poza scenicznymi deskami, reżyserka nieustannie podkreśla iluzoryczny, umowny charakter wykreowanego na scenie mikrokosmosu.

W takim oto świecie funkcjonuje współczesny nam Książę Niezłomny, uwięziony w pułapce nienazwania, niedookreślenia; zamknięty w kleszczach rodzinnych rytuałów i symboli, zniewolony przez wszechobecne szklane oko. Jego ofiara będzie równie iluzoryczna, jak świat, w którym przyszło mu żyć.

6. festiwal Polskich Sztuk Współczesnych R@Port, Mateusz Pakuła „Książę Niezłom” reż. Julia Pawłowska, Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie, 23 listopada 2011.

Anna Jazgarska
Dziennik Teatralny Trójmiasto
29 listopada 2011

Książka tygodnia

Trening fizyczny aktora. Od działań indywidualnych do zespołu
Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT
Rodowicz Tomasz, Jabłońska Małgorzata, Toneva Elina

Trailer tygodnia