Ten obraz - zmysłom grozi (1)

Juliusz Osterwa (23 czerwca 1885, Kraków - 10 maja 1947, Warszawa)

Dzieło teatralne, by zaistnieć i posiadać określoną formę i kierunek działania musi przejść przez szereg etapów i myśli, aby w pełni skupić się na całokształcie wzorców i przekazywanych idei. Bez wątpienia Juliusz Osterwa, który poprzez wieloletnią pracę na wielu płaszczyznach, stał się dla teatru polskiego swoistym manuskryptem – odręcznie napisaną księgą, tworzącą nadzwyczajne i odkrywcze treści. Jego praca zarówno jako aktor, reżyser, praktyk i nauczyciel sztuk scenicznych zapisała się dla wielu jako ideologia ważna i inspirująca dla przyszłych twórców. Gdyby nie krnąbrność i niewątpliwy upór określany często ponadmaterialną siłą Juliusza Osterwy nie było by mowy o pierwszym Polskim Teatrze Laboratorium jak określono jego autorski zespół Teatr Reduta, przesycony wizją i misją znacząco wybiegającą ponad schematy twórcze. Jego praca to szereg zapatrywań, myśli i idei, które bez wątpienia ugruntowały się mimo trudności jako dzieła ponadczasowe.

Juliusz Osterwa urodził się w Podgórzu nieopodal Krakowa w 1885 roku jako Julian Maluszek – syn akuszerki i woźnego. Dla teatru porzucił szkołę i w 1904 roku zmienił nazwisko na Osterwa – inspirując się nazwą szczytu w słowackich Tatrach. Dzięki talentowi, niebywałej determinacji i pracy związanej z ideologią i misją aktora – został nazwany „Księciem Niezłomnym" polskiej sceny. Na podstawie własnych doświadczeń i konceptów dotyczących roli teatru oraz nauk Konstantego Stanisławskiego – stworzył pierwszy polski teatr laboratorium wraz z Mieczysławem Limanowskim w 1919 roku – Teatr Reduta.

Zbiór reguł sztuki aktorskiej opartych głównie na realizmie psychologicznym postaci według Konstantego Stanisławskiego to potężne dzieło, a zarazem metoda, która aby stała skuteczna powinna angażować w „grę" cały organizm współgrający dzięki podświadomości łączącej równorzędnie ciało i umysł jako wyraz emocjonalności postaci - w myśl kreowanej idei „Kochaj teatr w sobie, a nie siebie w teatrze". Metoda po raz pierwszy wydana została w 1938 roku w Moskwie pt; „Praca Aktora nad sobą". Czterotomowe dzieło doczekało się przekładu polskiego w 1954 roku o fenomenie metody Stanisławskiego świadczy fakt, iż stosowana jest przez współczesnych adeptów sztuki aktorskiej.

Juliusz Osterwa zaznajomił się z konceptem Konstantego Stanisławskiego już w 1916 roku, gdzie był goszczony w siedzibie Teatru MChAT - Moskiewski Akademicki Teatr Artystyczny. Tam dostał propozycję od samego mistrza, który chciał by Juliusz Osterwa został aktorem jego teatru. Ambitny i pełen pasji marzyciel postanowił zrobić zupełnie inaczej - wrócił do Polski i kontynuował myśl Konstantego Stanisławskiego z uwzględnieniem własnych konceptów wdrażając je w systematykę pracy w Teatrze Reduta.

Ideologia oraz praca aktora według Osterwy zachowała się w zbiorze rękopisów, które obecnie znajdują się w Muzeum Teatralnym w Warszawie jako dar córki Juliusza Osterwy - Marii Osterwy – Czekaj. Na podstawie tych materiałów powstał „Raptularz kijowski" - według porządku myśli, chronologii zapisów i kształtu słownego samego autora - opracował je Ireneusz Guszpit.

Zamiarem autora publikacji było jak najwierniejsze odtworzenie technicznych notatek najczęściej pisanych przez Juliusza Osterwę podczas podróży, są w nim zawarte idee, urywki myśli i rysunki oraz koncepty i wartkie sytuacje związane z działalnością teatralną. Jest to forma, która nie zawiera dbałości o styl, tylko raczej mamy do czynienia z pewną szkicowością zdarzeń i niedokończeniem wątków

Działalność Reduty sam Osterwa dzielił na cztery okresy: Redutę początkową 1919 – 1924, wileńską 1924-1929, powileńską 1929 -1934 i stołeczną 1934 – 1939, gdzie w każdym etapie działania ewoluowała, zmieniała się i rozwijała głęboko własną tożsamość i odrębność jaką w swej strukturze wyróżnia teatr laboratorium. Za umowny początek Teatru można przyjąć 29 listopada 1919 roku, kiedy to w Salach Redutowych Teatru Wielkiego w Warszawie odbył się pierwszy publiczny pokaz dramatu Stefana Żeromskiego „Ponad śnieg bielszym się stanę" w reżyserii Juliusza Osterwy. W skład zespołu aktorskiego wchodzili również adepci Pierwszego Polskiego Studia Sztuki Teatru imienia Adama Mickiewicza, które od lutego 1919 roku prowadził Mieczysław Limanowski, natomiast rozpoczęcie prób i powołanie zespołu Redutowców miało miejsce we wrześniu 1919. W tym momencie Juliusz Osterwa po powrocie z Moskwy był aktorem i reżyserem w najnowocześniejszym jak na tamte czasy Teatrze Polskim za dyrekcji Arnolda Szyfmana.

Teatr Reduta był bez wątpienia teatrem ideowym, założyciele teatru zawsze łączyli zadania artystyczne z zadaniami społecznymi, często nawet o charakterze edukacyjnym. Niebywałym wynikiem prezentowanych dzieł była specyficzna duchowość i metafizyczność przenikająca struktury dramaturgiczne, wyraźnie widoczna w sposobie wyrażania i interpretowania treści. Zamiarem Teatru Reduta skłaniającego się, również ku formie teatru objazdowego, było zwiększenie możliwości kontaktu z tym co dla Polaków powinno być najcenniejsze – czyli duch, rodzima kultura i język. Istotna premiera Teatru Reduta „Książę Niezłomny" według tłumaczenia Juliusza Słowackiego, grana była często w miejscach, gdzie dostęp do „polskości" był utrudniony ale taki był cel, by grać tę sztukę w najmniej nieoczekiwanych miejscach, często nieprzystosowanych do prezentowania tego widowiska i trafiać do jak najszerszej publiczności i krzewić polską kulturę.

Przez dwadzieścia lat istnienia kierowało zespołem wiele osób, jednakże najsilniejszy wpływ na kształt zespołu i jego ideologię miał bez wątpienia Juliusz Osterwa. Był wybitnym autorytetem, ponieważ ze swoich ról potrafił stworzyć emocjonalne arcydzieło, natomiast jako reżyser zespołu w znakomity sposób dzielił się wiedzą i doświadczeniem. Niestety wielu zarzucało mu swego rodzaju impulsywność, jednakże osobowość twórcza wizjonera wymaga pewnej dozy szaleństwa i wirtuozostwa w dążeniu do wyznaczonego celu, którym bez wątpienia była prawda sceniczna.

Juliusz Osterwa nie miał łatwego życia, a to co dawało mu siłę było dla niektórych nieosiągalne i nieuchwytne. Wykorzystywał czas i przestrzeń, by realizować teatr prawdziwy i szczery. Jako aktor, podczas trasy z pokazami „Księcia Niezłomnego" w plenerowej odsłonie wykorzystywał przypadek zawahań pogodowych, by wzmocnić natężenie emocjonalne roli, tworząc iluzję planowanego przedsięwzięcia. Dla niego nie było rozwiązań niebezpiecznych, odważnie realizował swoją ideologię tworząc manuskrypt – odręczne przepisanie swoich myśli - i wdrażał je w istotę Teatru Reduta. Bez wątpienia był również wizjonerem i nadał kształt oraz kierunki przyszłym działaczom teatralnym tworząc inscenizacje odważne i nacechowane silnymi emocjami, wzbudzającymi mistyczne przeżycia. Wśród kontynuatorów manuskryptu Juliusza Ostery był między innymi Jerzy Grotowski, który po premierze „Księcia Niezłomnego w własnej reżyserii ujawnił szerszej publiczności fakt, iż inspiracją dla niego jest działalność Teatru Reduta, co podkreślił w wizualnym logotypie autorskiego Teatru Laboratorium.

Czas II Wojny Światowej był dla Juliusza Osterwy trudną walką z samym sobą natomiast kompletna dewastacja myśli twórczej powodowała, iż podupadał na zdrowiu. Szukał wytchnienia w wierze, którą traktował bardzo indywidualnie, a nierozłączną częścią jego życia był modlitewnik, który otrzymał od żony w chwili wybuchu wojny w 1939 roku. Modlitewnik obecnie znajduję się w Muzeum Teatralnym w Warszawie jak i wiele innych drogocennych pamiątek z życia Juliusza Osterwy i działalności Teatru Reduta. Zmarł po długoletnie walce z rakiem żołądka 10 maja 1947 roku w Warszawie i pochowany został na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie

Magdalena Hierowska
Dziennik Teatralny
1 lutego 2020
Portrety
Juliusz Osterwa

Książka tygodnia

Tajemnicze dziecko
Wydawnictwo Media Rodzina
E.T.A. Hoffmann (Ernst Theodor Amadeus Hoffmann)

Trailer tygodnia

Malta Festival Poznań ...
Michał Merczyński
Dziś ogłaszamy kolejne wydarzenia, kt...