Zawrotne i tragiczne koleje losu

Bruno Jasieński - poeta, prozaik, dramatopisarz

Urodził się 17 lipca 1901 w Klimontowie koło Sandomierza, najprawdopodobniej rozstrzelany 17 września 1938 i pochowany w Butowie pod Moskwą.

Poeta, prozaik, dramatopisarz. Urodził się 17 lipca 1901 w Klimontowie koło Sandomierza, najprawdopodobniej rozstrzelany 17 września 1938 i pochowany w Butowie pod Moskwą.

Zawrotne (i tragiczne) koleje jego losu zamykają się w krótkim 37-letnim życiu. Jednakże zarówno w poezji, jak i w swojej aktywności Bruno Jasieński [własc. Wiktor Zysman; w dzieciństwie rodzice zmienili mu nazwisko na Jasieński, imię Bruno przybrał później] do dzisiaj jest jednym z najbardziej znanych twórców polskiego futuryzmu.

Urodził się 17 lipca 1901 roku w Klimontowie koło Sandomierza, w rodzinie małomiasteczkowego lekarza. Uczył się w gimnazjum w Warszawie, a potem - po wybuchu pierwszej wojny światowej - w Moskwie. W Rosji obserwował bacznie rewolucyjną awangardę literacką. Od roku 1918 przebywał w Krakowie, gdzie studiował polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zetknął się wtedy ze starszymi od siebie futurystami: Tytusem Czyżewskim i Stanisławem Młodożeńcem. Założył z nimi futurystyczny klub "Katarynka", w którym od 1920 odbywały się wieczory poetyckie.

Z początkiem lat 20. Jasieński objawił się jako autor tekstów programowych (m.in. "Do narodu polskiego manifest w sprawie natychmiastowej futuryzacji życia"; "Manifest w sprawie poezji futurystycznej"; także współtwórca głośnej jednodniówki "Nuż w bżuhu"). Współpracował również z pismami awangardowymi ("Zwrotnica" i "Almanach Nowej Sztuki"), a po 1923 związał się z lewicą komunistyczną.
Na początek lat 20. przypada początkowy okres twórczości poetyckiej Jasieńskiego. Opublikowane w tomie "But w butonierce" (1921) teksty wyraźnie świadczyły o fascynacji rosyjskim egofuturyzmem, nurtem sentymentalno-dekadenckim oraz antytradycjonalizmem. Później ("Pieśń o głodzie", 1923; "Ziemia na lewo", wspólnie z Anatolem Sternem, 1924) sięgał do poezji Majakowskiego. Był rewolucjonistą i futurystą tak w treści, jak i języku. Jego metafory wyróżniały się ekscentrycznością, a obrazowanie charakteryzowała często hiperbola. Widać to było także w prozie (mikropowieść "Nogi Izoldy Morgan", 1923).

Tymczasem po szykanach ze strony cenzury i policji Jasieński wyjechał w 1925 do Francji, gdzie prowadził działalność kulturalną i teatralną. W tamtym okresie powstał wykorzystujący poetykę pieśni ludowej poemat "Słowo o Jakubie Szeli" (1926). W Paryżu Jasieński napisał również katastroficzną powieść "Palę Paryż" (1928). Po ogłoszeniu przekładu tekstu w "L'Humanité" został wydalony przez władze francuskie.

Od 1929 przebywał w Związku Radzieckim. Lata 30. to czas zaangażowania Jasieńskiego w kulturę i język rosyjski. Poeta przyjął obywatelstwo sowieckie, wstąpił do WKP(b) i został członkiem zarządu głównego Związku Pisarzy Radzieckich. Wszedł do kolegiów kilku gazet (takich jak "Kultura Mas" i "Literatura Międzynarodowa"). Bezustannie angażował się też w pracę polityczno-propagandową. Powstałe wówczas nowele, powieści czy reportaże Jasieńskiego zaliczane są już do literatury sowieckiej.

Pod koniec lat 30. oskarżony o "obcość ideologiczną", Jasieński do końca życia nie zaznał już wolności. Zesłany na Kołymę, padł ponoć ofiarą epidemii tyfusu - w starszych opracowaniach śmierć poety jest owiana tajemnicą.

Bruno Jasieński najprawdopodobniej został jednak rozstrzelany i pochowano go na zbiorowym cmentarzysku w masowej mogile w Butowie pod Moskwą. W swoim artykule Piotr Mitzner podaje, że Jasieński - wg akt NKWD - zginął 17 września 1938.

Pisma zebrane i niektóre wybory:

"Utwory poetyckie, manifesty, szkice". Opracował Edward Balcerzan. Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Biblioteka Narodowa, Seria I, nr 211, Wrocław 1972.
"But w butonierce i inne wiersze". Wybór, posłowie i objaśnienia Krzysztofa Jaworskiego. Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2006.

Niektóre opracowania o poecie:

Edward Balcerzan, "Styl i poetyka twórczości dwujęzycznej Bruno Jasieńskiego". Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 1968.
"Anatol Stern, Bruno Jasieński". Wiedza Powszechna, Warszawa 1969.
Janina Dziarnowska, "Słowo o Brunonie Jasieńskim". Książka i Wiedza, Warszawa 1982.
Krzysztof Jaworski, "Bruno Jasieński w Paryżu (1925-1929)". Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, Kielce 2003.
Piotr Mitzner, "Bruno Jasieński. Śmierć futurysty", "Karta", 1993, nr 11 [tu informacja o okolicznościach i dacie śmierci poety].
Krzysztof Jaworski, "Dandys. Słowo o Brunonie Jasieńskim". Iskry, Warszawa 2009.

___

Marcin Wilk - grudzień 2007. Tekst opracowany do projektu internetowej "Antologii polskiej poezji od Średniowiecza do wieku XXI" wg koncepcji Piotra Matywieckiego.

Marcin Wilk
Culture.pl
10 lutego 2017
Portrety
Bruno Jasieński

Książka tygodnia

Tragedie I: Eurypides
Towarzystwo Naukowe KUL
Eurypides

Trailer tygodnia

Dziadek do orzechów
Jurij Grigorowicz
W wielu krajach nie ma Bożego Narodze...